motywy dekoracyjne zastosowane przez pierwszych artystów związanych z tą religią. Na sztukę wczesnochrześcijańską nałożyły się istniejące na danym obszarze osiągnięcia artystyczne. Twórcami byli często ci sami artyści, którzy tworzyli na zamówienie osób nie związanych z chrześcijaństwem albo wyrośli na gruncie istniejącej kultury. Dwa światy, na które coraz mocniej dzieliło się imperium cesarstwa rzymskiego, nie tylko istniały równolegle ale i wzajemnie się przenikały. Oprócz dzieł powstających w Rzymie, Mediolanie, Rawennie i Tarragonie oraz w Konstantynopolu, Antiochii Syryjskiej i Aleksandrii istniały ośrodki w Egipcie i Nubii (np. Faras). Na obraz rodzącej się sztuki wczesnochrześcijańskiej składają się osiągnięcia działających tam artystów.
Sztuka wczesnochrześcijańska Zachodu
Malowidło przedstawiające Dobrego Pasterza (katakumby)
Malowidło przedstawiające Adama i Ewę (katakumby)
Bazylika Santa Maria Maggiore w Rzymie - wygląd współczesny
Bazylika św. Piotra na Watykanie ok. 1450 (rekonstrukcja wyglądu, pochodząca z ok. 1890 roku)
Baptysterium San Giovanni in Fonte na Lateranie Dekoracja rzeźbiarska sarkofagu z 1 poł. IV wieku
Do jednych z najstarszych zaliczane są przykłady malarstwa i rzeźby odnalezione w katakumbach. Religia chrześcijańska w tym okresie była nielegalna a miejscem wyznawania kultu najczęściej były domy prywatne i miejsca pochówku zmarłych. Domy nie wyróżniały się od pozostałych budynków mieszkalnych i na ogół, podobnie jak one, zostały rozebrane lub przebudowane.
Zmarłych chrześcijan początkowo chowano na cmentarzach należących do rodzin nie wyznających tej religii. Pod koniec II wieku miejscem pochówku stały się wykuwane w podziemiach katakumby. Na ich ścianach zostały odnalezione najstarsze przykłady malarstwa związanego z chrześcijaństwem. Najliczniejsze przykłady pochodzą z Rzymu, choć znane są także katakumby w regionach, zwłaszcza w Neapolu i na Sycylii. Najstarsze przykłady różnią się stylistycznie od panujących w tym okresie III i IV stylu pompejańskiego w malarstwie rzymskim. Ściany i sklepienia dzielone są prostymi, linearnymi motywami na pola, w których- pojawiają się pojedyncze, symboliczne figury np. Dobrego Pasterza, orantów i orantek (postać męska lub kobieca stojąca ze wzniesionymi w błagalnej modlitwie rękoma). Jest to początek ikonografii. Oprócz przedstawień figuralnych, zwłaszcza w początkowym okresie, spotkać można zdobienia ornamentalne albo przedstawienia ptaków, wyobrażeń pór roku itp. Zdobnictwo to jest podobne do motywów występujących w niektórych grobach pogańskich. Jednak wiele z nich pełni rolę symboli, które oznaczają:
paw - nieśmiertelność
pasterz niosący owieczkę, ryba - Chrystus
okręt - wędrówka ziemska do nieba
światło świecy, kaganka, pochodni - "oświecenia wiarą", "Chrystus światłość światła" krzyż - męka, narzędzie zbawienia ludzi Także kolorystyka pełni rolę symbolu i oznacza: biel - czystość, niewinność czerwień - męka, władza niebieski - niebo, boskość
III wiek to czas rozwoju malarstwa. Oprócz wcześniejszych motywów pojawiają się sceny nawiązujące do sakramentu chrztu i eucharystii, historii Jonasza, wyobrażenia apostołów a także postacie świętych otoczone motywami roślinnymi. Dla drugiej połowy IV wieku charakterystyczne są sceny narracyjne związane z kultem męczenników oraz biblijną historią Narodu Wybranego. Koniec IV wieku to coraz częstsze występowanie scen związanych z Chrystusem Zwycięskim oraz apostolską tradycją kościoła.
Po ukazaniu się Edyktu Mediolańskiego religia została objęta patronatem cesarstwa. Za sprawą Konstantyna Wielkiego, jego matki św. Heleny oraz wielu ich naśladowców powstały liczne budowle, wśród których przeważały podłużne bazyliki. Od samego początku występowały także budowle na planie centralnym, związane najczęściej z kultem świętych męczenników, tzw. martyria. Architektura budowli wznoszonych przez rodzinę cesarską była naśladowana w całym imperium. W ten sposób ukształtowały się dwa typy powszechnie przyjętego budynku kultowego:
lubiejaszczury