Pierwocina architektury romańskiej.
* Opactwo Cluny
Opat Odon zakłada kongregację cluniacką (wbrew rozdrobnieniu kościelnemu). Początek zwartego monastycyzmu „zrzeszenie klasztorów” z bezwzględną władzą opata. Ruch cluniacki- odnowa Kościoła. Następujące reformy w Cluny spowodowane ogólnym zeświecczeniem Kościoła, tarcza polityczna- spór o inwestyturę. Powstaje w ten sposób opozycja do architektury cesarskiej: manifestacja władzy (kościoły reformatorskie mają im dorównać, ale podporządkowywane są też liturgii).
CLUNY II: tzw. drugi kościół w Cluny, kons. 981, zał. klasztorne, opat Mayeul (Maioius).
Nadaje ton architekturze tego rejonu i całej reformy cluniackiej. 3nawowy z transeptem, 7 przęseł korpusu. Uformowanie części wschodniej: prototyp chóru schodkowego (założenie 3nawowe, apsydialne zamknięcie, po bokach prostokątne transepty, apsydiole) - zwielokrotnienie przestrzeni liturgicznej. Ośrodek zaczął funkcjonować jako niezależny organizm.
CLUNY III: I kons. 1095, II kons. 1130, opat Hugo de Semur.
kościół 5nawowy z dwoma transeptami w części wschodniej- transept zachodni i znacznie krótszy wschodni. Nad skrzyżowaniem nawy głównej i transeptu zachodniego zbudowano potężną wieżę. Dodatkowe wieże wzniesiono nad skrzyżowaniem z nawami bocznymi oraz nad transeptem wschodnim w osi kościoła, nad bocznymi nawami przy transepcie zachodnim i przy fasadzie zachodniej (w sumie zbudowano pięć wież). Do wnętrza prowadził narteks a prezbiterium otaczał ambit z wieńcem kaplic rozmieszczonych w licznych absydach. Niewielkie absydy rozmieszczono także wzdłuż transeptów (w sumie zbudowano 15 absyd). Kościół stał się inspiracją dla późniejszych budowli, ale nie doczekał wiernego naśladownictwa przede wszystkim z uwagi na swój ogrom. Uważa się, że wywarł ogromny wpływ na kształtujący się gotyk. Zniszczony podczas Rewolucji Francuskiej, następnie rozebrany i sprzedany jako materiał budowlany. Ocalało jedynie ramię zachodniego transeptu.
* Saint-Benigne w Dijon, pocz. 1001, opat Wilhelm z Volpiano Jako memoria, 5nawowa bazylika z transeptem. Część wschodnia: prezbiterium łączy się z memorią. Rozbudowana obejściowa rotunda nad grobem męczennika (Snawowa, 3kondygnacyjna z okulusem).
* Saint-Philibert w Tournus, kons. 1019.
Kościół o charakterze eksperymentalnym, 3nawowa bazylika o krótkim korpusie. Narteks przypominający karoliński westwerk, od zachodu otwarty do nawy gł., 2 kondygnacje, galeria empor. System przechodzący w korpusie nawowym. Wnętrze: tunelowa, jednolita przestrzeń, smukłe filary, jasno oświetlone: z poprzecznych kolebek, potężne gurty, wprowadzono imposty, nawa boczna sklepienie krzyżowe. Fasada zach. masywna, surowa rozczłonkowana płaskimi lizenami.
* Saint-Etienne w Nevers, pocz. 1063, kons. 1097.
Etap eksperymentu: model przejściowy pomiędzy Cluny II a Cluny III. Leży na trasie pielgrzymek. 3nawowa bazylika z transeptem: ramiona wzbogacone apsydiolami od wschodu, system przechodzący sklepienia, graniasta wieża na skrzyżowaniu naw. Chór zamknięty apsydą i obejściem z kaplicami. Wypracowanie 3kondygnacyjnej ściany rom.: od dołu- arkady, empory i strefa okienna.
* Saint-Lazare w Autun, 1120-1146.1 typ burgundzki: wyciągnięcie w górę arkad, detal antykizujący.
* Sainte-Madelaine w Vezelay, 1096-1140, I kons. 1104, opatArtaud.il typ burgundzki: bardziej zredukowany i nowoczesny. Plan: wieloetapowość budowli, nieregularność. Wnętrze: przysadzistość, 2 kondygnacje, wysokie okna, gzyms zdobiony ornamentem, duże połacie ściany, wielość służek, sklepienie krzyżowe.
* Berze-la-Ville, kaplica probostwa
* LOIRE
* Opactwo Fleury, Saint-Benoit-sur-Loire, 1070-1080.
Ośrodek benedyktyński i pielgrzymkowy położony nad Loarą.3nawowa bazylika, system przechodzący, długi korpus nawowy, sklepienie krzyżowe w nawie gł. a kolebkowe w bocznych. Od zach. dobudowany narteks: uproszczenie westwerku karolińskiego, wieża Gauzelina: wyraźnie wyodrębniona, dominuje, 3 przeloty ze wszystkich stron, kapitele figuralne, plastyczne, relief narracyjny. Chór obejściowy z dodatkowymi apsydiolami, bardzo wysunięty transept z apsydiolami, wydłużone prezbiterium.
(^OWERNIA J
r ———"
Nieduże kościoły o zwartej bryle (spowodowane wyżynnym i nieregularnym ukształtowaniem terenu). Cechy arch. owerniackiej podobne do kościołów relikwiowych (patrz niżej), ale różni je: schodkowość bryły i elewacji, transept
lubiejaszczury