NURTY I PZREDSTAWICIELE ARCHITEKTURY BAROKOWEJ W POLSCE
W Polsce, podobnie jak w innych krajach europejskich, barok przypada na czas kontrreformacji i długoletnich wojen. W przypadku Polski były to walki z Szwecją, Rosją, Turcją oraz powstań kozackich: Kosińskiego, Nalewajki, Chmielnickiego.
Etapy baroku w Polsce można podzielić na główne okresy pokrywające się z czasem panowania władców:
· z dynastii Wazów, nazywany stylem Wazów, barok wzorowany na twórczości Berniniego, w tym okresie wczesne formy baroku współistnieją z okresem późnego renesansu (manieryzmem)
· okres panowania Jana III Sobieskiego, w którym barok stał się stylem dominującym; oprócz wzorów włoskich widoczna jest odmiana baroku klasycyzującego
· czas panowania władców saskich, okres późnego baroku, w którym dominują wzory włoskie i rokoko francuskie i drezdeńskie, a także powstaje swoisty styl tzw. barok wileński
W samym końcu XVI wieku, za panowania dynastii Wazów (Zygmunt III, Władyslaw IV, Jan Kazimierz), do Polski dotarł wczesny barok. Rozwojowi sztuki sprzyjał przede wszystkim mecenat królewski. Dzięki importowi twórców i nowych awangardowych form Rzymu barok wkroczył do Polski- za Wazów. Obok baroku pełnego wywodzącego się z twórczości Berniniego, zaznaczył się nurt klasycyzujący- za Jana III Sobieskiego. W czasach saskich za Augusta II i III, kontynuowany był nurt późnego baroku w redakcji rzymskiej. Od lat 30 XVIII wieku pojawia się rokoko.
Wczesny barok. Dwa mecenaty: kościelny- zakony jezuitów i karmelitów oraz królewskiego. Potrydencki program, architektura kościelna miała wzmacniać efekty ceremonii religijnych przez kompozycyjne podporządkowanie głownemu oltarzowi przestrzennych i jasnych wnętrz, a fasada kościoła miała dominować nad otoczeniem. Rygorystycznie realizowane było to w architekturze jezuitów. Wzorcem był Il Gesu w Rzymie.
Kościół w Nieświeżu. Rozpoczęto go budować kilka lat przed skończeniem Il Gesu. Giovanni Maria Bernardoni, częściowo nasladuje gesu w kopule i fasadzie.
Jan Trevano.
Przejął rozpoczętą przez jezuitów budowę kościoła Piotra i Pawła w Krakowie. Po raz pierwszy pojawił się tu schemat Il gesu. Fundacja Zygmunta III. 1596- 1605-1619. Wnętrze świątyni, o jednolitej przestrzeni z nawami bocznymi zastapionymi rzędami kaplic otwartych szerokimi arkadami na nawę główną. Fasada jest dużo smuklejsza i lżejsza niż Il Gesu. Zgodnie z barokową zasadą następuje narastanie elementów do osi środkowej, gdzie elementem najbogatszym jest obramienie portalu głównego. Dwukondygnacyjna fasada zrytmizowana jest porządkami klasycznymi, zwieńczona trójkątnym szczytem. Na skrzyżowaniu naw smukła kopuła , która jest głównym źródłem światła. Prezbiterium jest krótkie, zamknięte półkolistą apsydą.
Odbudowa zniszczonego pożarem północnego skrzydła zamku wawelskiego.
Rozbudowa zamku królewskiego w Warszawie. Barokowy charakter nadaje mu umieszczona na środku dominująca wieża zegarowa- akcentuje oś założenia. W swej najniższej kondygnacji mieściła bramę główną. Elewację zaprojektował skromnie i oszczędnie, jedyną ozdobą są narożne boniowania. Trzykondygnacyjna budowla założona na planie czworoboku z załamanym jednym skrzydłem, na narożach wieżyczki.
Zamek ujazdowski. Wówczas też krol wzniósł prywatną rezydencję w podwarszawskim Ujazdowie. Ukończona w 1624. Wzniesiony na planie czworoboku wokół wewnętrznego dziedzińca, z czterema sześciobocznymi wieżyczkami w narożach. Bardzo prosta bryła dwukondygnacyjna nakryta jest wysokim dachem. Od strony Wisły znajduje się trój arkadowa, widokowa loggia, a pozostałe elewacje są gładkie z pilastrowymi podziałami.
Wraz ze śmiercią Zygmunta III w 1632 r., kończy się pierwszy potrydencki etap kontrreformacji. Zwycięski katolicyzm. Panowanie Władysława IV. Od lat 30 XVII wieku powstają budowle odznaczające się bogatym rozczłonkowaniem ścian i dekoracyjnością, głownie stiukową podkreślająca rzeźbiarski charakter architektury. Taka jest kaplica św. Kazimierza przy katedrze w Wilnie oraz- kaplica Zbaraskich.
Andrzej Castelli. Kaplica Zbaraskich przy kościele Dominikanów w Krakowie. Na planie prostokąta i przekryta kopułą w kształcie elipsy. Charakterystyczne jest wnętrze gdzie dominuje czarny marmur dębnicki: ołtarz, 2 nagrobki, porządki, a także prawie cały portal główny. Oszczędna w dekoracji, działa raczej na widza swymi kolorami, czerń połączona z białymi kapitelami i różowymi trzonami kolumn.
Konstanty Tencalla.
Kaplica św. Kazimierza, Wilno. Zachowały się w niej jedynie marmurowe ściany oraz wypukło rzeźbiony fryz alabastrowy. Powstała dla pomieszczenia relikwii św. Kazimierza Jagiellończyka. Prostota, linearyzm, płaskość- odpowiada wczesnemu barokowi rzymskiemu.
Kościół karmelitów bosych św. Teresy w Wilnie. trójnawowy z niezbyt wysoką kopułą zbudowany w latach 1635-1650. Nie ma pewności, kto był jego projektantem, choć dość często wymieniany bywa Jan Józef Urlach. Rozwiązanie fasady to najprawdopodobniej dzieło Konstantego Tencalli.
Kolumna Zygmunta III. Tencalla odpowiedzialny jest tutaj za stronę architektoniczną. Poza tym w Warszawie: pałac Koniecpolskich czy Kazanowksich.
INNE BUDOWLE: Kościół Jezuitów w Lublinie, obecnie katedra. Palac biskupów krakowskich w Kielcach.
( czasy Jana III Sobieskiego- nastepny temat)
Od początku XVIII wieku tendencje czasów Sobieskiego zaczynają ustepować , a na ich miejsce pojawia się sztuka mająca swe źródła w twórczości Francesco Borominiego, odznaczająca się wiekszą lekkością, swobodą, i malowniczością. Architektoniczna przestrzeń przetwarzana jest środkami niearchitektonicznymi: : iluzjonizmem i luminizmem. Ten późny barok rozwija się aż po 3 ćwierć XVIII wieku. Został wprowadzony przez dwóch artystów: Kacpra Bażankę i Pompea Ferrariego.
Bażanka. Mistrzowsko operował światłem, odbijanym we wnętrzu za pomocą specjalnie umieszczonych luster, łączył w swoich budowlach wystrój malarski i rzeźbiarski w nierozerwalną całość z architekturą i wyposażeniem, np.
Wnętrze kościoła Norbertanek w Imbramowicach, 1711 projektowane.
Ferrari. Włoch sprowadzony do Polski przez Leszczynskich, dzialał w Wielkopolsce. Zamiłowanie do planów centralnych, oparte na elipsie lub wydłużonym ośmioboku. Całkowita integracja przestrzeni, osiągnięta przez zacieranie granic między poszczególnymi częściami składowymi, jak w wykańczanym przez niego kościele Filipinów w Gostyniu czy przebudowanym kościele cystersów w Lądzie.
lubiejaszczury