> Wprowadzając smukłe kolumny architekt zrezygnował z systemu arkadowego, przewiązał trzony słupów w połowie wysokości pierścieniem, aby pohamować ich pięcie się ku górze. Na głowice nałożył ozdobne nasadniki, tzw. dzbanuszki, podtrzymujące optycznie dachowy okap
Portale:
> 1527 - 1530, kamienne, z kutą dekoracją. Połączenie form późnogotyckich i renesansowych
> Gotyk: tradycyjna forma odrzwi, laskowania wyrastające pękami z kryształowych baz, zarysowujące się na nadprożach złożone, linearne motywy geometryczne, ostro cięte, ostre, ażurowe motywy gałęziowe i sznurowane
> Renesans: klasyczne pasy ornamentalne w gzymsach - wole oka, perełki, ząbki, liście akantu, rozetki, głowy puttów, rogi obfitości. Niektóre laski zarysowują kształt półkola typowy dla renesansu
> Twórca: Benedykt Sandomierzanin, projekt prawdopodobnie Berrecciego. Kamieniarze: Gallus, Mathis, Franciscus, Laurentius
Komnaty reprezentacyjne, Izba Poselska:
> Największa z wykończonych w początku lat 30. tych XVIw. reprezentacyjnych komnat na najwyższym piętrze wschodniego skrzydła
> Królewska sala audiencyjna
> Belkowane stropy z kasetonami, malowany fryz, rzeźbione głowy w kasetonach
> 1531-1535 - salę nakryto stropem, w którym umieszczono w polichromowanych kasetonach 194 drewniane głowy naturalnej wielkości wykonane w pełnej rzeźbie. Do dziś zachowanych jest 30
> Twórca: Sebastian Tauberach z Łużyc, złotnik - Hanusz
> Przedstawione osoby różnych stanów, wieku i płci: królowie, poeci, wojownicy, mieszczki, panny dworskie
> Przedstawione z portretową zaciętością, z dużą dozą humoru, satyry i groteski
> Pod stropami komnat reprezentacyjnych - malowane fryzy
> Fryz Izby Poselskiej - 1532, Hans Dürer. Tematyka - dzieło Kebesa „Tabula Cebetis” - historia życia ludzkiego
> Dołem fryzu biegną dekoracyjne festonySala Turniejowa - fryz H. Dürera z 1534r, dokończony przez Antoniego z Wrocławia. Przedstawienie zawodów turniejowych rozgrywających się przy muzyce dwóch orkiestr. U dołu ozdobiony girlandami
> Na ścianach komnat - Arrasy niderlandzkie zakupione przez Zygmunta Augusta.
Kształtowanie się rezydencji epoki renesansu podzielić można na 4 etapy, w których pierwszy datowany na ok. 1500 r. dotyczy tylko Krakowa, drugi i trzeci przypada na 2 i 3 ćwiartkę XVI w. a czwarty na ostatnią ćw. XVI w. o początek wieku XVII. Dopiero od ok. połowy XVI w. (przede wszystkim na lata 1580-1620) zaczęto naśladować wawelski dziedziniec arkadowy, w przebudowanych późnogotyckich założeniach zamkowych Małopolski. XVI-wieczne przebudowy realizowane w stylistyce „renesansu wawelskiego” lub północnego manieryzmu, pozwalają na określenie ich mianem zamków renesansowych i manierystycznych. Sporo uwagi poświęcono jednak też modernizacji dzieł obronnych w XVI w. Stąd większość zamków to zamki bastejowe lub basztowo-bastejowe. B. Guerquin datuje występowanie zamków bastejowych na lata 1530-1650 (więcej info o fortyfikacjach jest w moim ref na urbanistykę ale myślę że dla Raczka to nie potrzebne). Ogólnie można wyróżnić dwa typy krużganków:
2) ) kolumnowe - na wzór Wawelu (geneza Włoska)
II z kwadratowymi filarami - późniejsze (np. w Pieskowej Skale)
Przykłady zamków renesansowych z Małopolski:
Niepołomice
1) wzniesiony w latach 1550 -1571 przez Zygmunta Augusta jako jedna z wielkich rezydencji
2) cztery jednotraktowe skrzydła z krużgankami wokół dziedzińca, klatki schodowe w narożach umieszczone w wieżach
3) krużganki z trzech stron dziedzińca pochodzą z roku 1637 (wcześniej były drewniane ganki), układ filarowy na parterze, kolumnowy na piętrze - ostatnia faza rozwoju renesansowych loggi arkadowych w Polsce
4) osiowa, zasadnicza koncepcja, nowoczesna rezydencja o regularnym układzie
5) brama wjazdowa - jej oprawa architektoniczna pochodzi z roku 1552. W wersji pierwotnej u góry występował wyrzeźbiony orzeł, a pod nim tabliczka z napisem „Vive, Vince, Régna”. Głównym elementem dekoracyjnym jest głęboki łuk czołowy bramy, o frontowej archiwolcie ozdobionej rozetkami, i o podniebieniu dekorowanym rzędem kasetonów z rozetami ujętymi w pasy z ornamentem roślinnym. Spoczywa on na impostach węgarów, okrytych płaskorzeźbioną plecionką.
Baranów Sandomierski
według projektu Santi Gucciego, w latach 1591-1606. Zamek Leszczyńskich został zbudowany na bazie dawnego dworu i otrzymał plan prostokąta z czterema cylindrycznymi wieżami na rogach. Zabudowa ciągnęła się wzdłuż trzech kurtyn: północnej, zachodniej i wschodniej, a od południa znajdowała się ściana parawanowa z wjazdem na osi, umieszczony w ryzalitowej wieży. Dziedziniec otaczały z trzech stron (od południa, zachodu i wschodu) krużganki (kolumny na obu ich kondygnacjach), przy których, na osi kurtyny południowej, stanęły schody z loggią. Ścianę parawanową wieńczyły attyki.
Model takiego zamku przyjął się też poza granicami ówczesnej Polski, np:
Brzeg
6) przebudowa gotyckiego podjęta w latach 30. XVI w. przez Fryderyka II, kontynuowana od 1547 z rozmachem, ukończona w 1560 przez Jerzego II
7) dziedziniec otaczają trójkondygnacyjne krużganki z kolumnami Budynek bramny:
8) wysunięty przed lico południowego skrzydła, pierwotnie przypominał wielką, trzynawową kaplicę. Wzniesiony ok. 1550, ozdobiony rzeźbą 1551-53
9) projektant bramy - Franciszek Pario. Dolna kondygnacja skomponowana asymetrycznie w oparciu o model łuku triumfalnego mieści otwór przejazdowy i przejściowy
10) dekoracja rzeźbiarska -apoteoza Jerzego II. Rzeźby fryzu biegnące nad poszczególnymi kondygnacjami, zaakcentowanie elementów horyzontalnych
11) fryz nad parterem: tarcze herbowe podtrzymywane przez postacie giermków, naturalnej wielkości posągi Jerzego
1) i jego żony;
12) podwójny fryz nad pierwszym piętrem: popiersia Piastów, u góry - władców Polski, u dołu książąt śląskich.
13) balustrada wieńcząca: pośrodku wielki kartusz z orłem jagiellońskim i herbami dziesięciu ziem polskich oraz wężem Sforzów
14) dekoracja figuralna uzupełniona o motywy groteskowe i arabeskowe, gęsto wypełniane pola członów architektonicznych
15) dekoracja ornamentalna: płyciny węgarów, cokołów, pilastrów, archiwolt. Arabeskowe i groteskowe motywy roślinne i zwierzęce
16) fryz z popiersiami Piastów: genealogia fundatora budynku. W górnym fryzie - władcy od czasów legendarnych do rozbicia dzielnicowego, w szeregu drugim - samodzielni władcy Śląska. Wyobrażone w wypukłym reliefie, poddane linearnej i plastycznej stylizacji, przeważa schematyczne, idealizujące ujęcie, urozmaicenie kostiumu i gestu. Autorem popiersi był Andrzej Walter I.
Od drugiej połowy XVI w. zaczęły się rozpowszechniać założenie typu palazzo in fortezza. Fortyfikacje odsunęły się od siedziby i umożliwiły przemiany rezydencji w wolnostojący pałac. Założenie otaczały fortyfikacje bastionowe, najczęściej na planie czworo- bądź pięcioboku z bastionami na narożach, połączonych wałami i chronionymi przez fosy.
Książ Wieki
Wzniesiony w latach 1585-1595, według projektu Santi Gucciego dla biskupa Piotra Myszkowskiego. Symetrycznie ukształtowany pałac z ryzalitami pozbawiony był cech obronności. Otacza go jednak obwód z manierystycznymi pawilonami i dziełami o charakterze bastionów. Zamek ten świadczy o początkach nowożytnego pałacu jak i założeń typu palazzo in fortezza na ziemiach polskich.
-najwybitniejsze dzieło architektury w Polsce, ukształtowana w duchu manieryzmu pochodzenia włoskiego,
-plan pałacu, symetryczny względem obu osi uderza krystaliczną, geometryczną czystością podziałów, równie jasno określona jest zwarta, wzbogacona ryzalitami bryła pałacu, której wieńczącą partię zepsuła neogotycka przebudowa znosząca renesansowy szczyt
Zamość (Morando 1579-1586)
Założenie osiowe, wolnostojące, na planie wydłużonego prostokąta, dwukondygnacyjne. Nad częścią środkową była wieża zwieńczona attyką. Przed wieżą były schody z portykiem zwieńczonym trójkątnym tympanonem.
• Dwory
Podobnie jak dla zamków Wawel, tak dla architektury dworów pierwszorzędne znaczenie miała budowa przez Zygmunta Starego rezydencji w formie wieży mieszkalnej w Piotrkowie Trybunalskim w 1 ćw. XVI w. Wieżowa forma
48
odwoływała się do średniowiecznej symboliki i tradycji wieży jako siedziby władcy i feudała, natomiast detal i architektura były juz renesansowe. Dwupiętrowa wieża w Piotrkowie otrzymała wywodzący się z tradycyjnych form i powielany następnie przez szlachtę układ funkcjonalny: gospodarcze przyziemie, kondygnacja mieszkalna oraz kondygnacja reprezentacyjna. W przypadku Piotrkowa kondygnacja mieszkalna jest podwojona (dolna dla urzędnika, górna dla króla). Komunikację między kondygnacjami umożliwiała klatka schodowa. Szlachta adoptowała formę gotycko-renesansowej, murowanej wieży mieszkalnej w Piotrkowie, dostosowując ją do swoich potrzeb i możliwości. Można wyróżnić 3 typy murowanych dworów renesansowych:
1) dwór wieżowy - np. Jeżów
2) dwór w typie kamienicy - np Jeżów po przebudowie
3) kasztel (czyli jak kamienica tylko że ma baszty na rogach) np. Szymbark
Moda na murowany dwór rozpowszechniona była pod wpływem włoskim wśród wykształconej tzw. nowej szlachty. Budowy wież i kamienic zaprzestano jeszcze przed potopem szwedzkim - w dobie pierwszego kryzysu modelu folwarczno- pańszczyźnianego w latach 20. i 30. XVII w. - drewniany dwór był wygodniejszy
Od lewej: Piotrków Trybunalski, Jeżów (faza I), Szymbark
• Rezydencje miejskie
Stanowczo rzadsze od dworów i zamków.
Poznań-Pałac Górków
Andrzej Górka na terenie kilku gotyckich kamienic w rogu rynku wznosi w latach 40. XVI w pałac:
Dwa równoległe, trzypiętrowe budynki, połączone niższym budynkiem bramnym otaczały dziedziniec. Na dziedzińcu były krużganki. Na budynku bramnym miał być taras z basenem z rybkami :p.
Na pocz XVII w. przekazany na siedzibę benedyktynkom.
• Wille
Sam termin „willa” nie jest skodyfikowany. Palladio twierdził np., że jest to budynek zawierający wyodrębnioną część mieszkalna ale połączoną z pomieszczeniami przeznaczonymi do przechowywania zbiorów, itd. Wyróżnił też jak gdyby dwie funkcje-rekreacyjną (willa użytkowana była jedynie czasowo przez szlachciców na stałe mieszkających w mieście) oraz produkcyjną. W Polsce termin pojawia się dopiero w XVII w., w chwili przekształcenia przez Sobieskiego siedziby w Milanowie na łacińską „Villa nova” (czyli Wilanów).
W Polsce willami będą budynki służące czasowemu pobytowi właściciela, nie związane z gospodarstwem rolnym. Budowali je ludzie związani z miastami - mieszczanie, urzędnicy, dworzanie. U nas, przeciwieństwie do Włoch, nie istniały pod willami wysokie piwnice mieszczące kuchnie i inne pomieszczenia gospodarcze, znajdowały się one w osobnych budynkach. Uzupełnieniem tego typu założeń były ogrody.
Bryły pierwszych willi na ziemiach polskich były kubiczne, proste, zazwyczaj 2-kondygnacyjne. Pokryte były od lat 80 XVI wieku stromym dachem, choć wcześniej zdarzały się tarasy. Naroża często akcentowane były za pomocą wież. Wnętrza dzielono ścianami w poprzek na trzy lub pięć części. Część środkowa zawierała najbardziej reprezentacyjne pomieszczenia- sienie i sale. Komunikację pionową zapewniały schody,
Justowskiej
1) ZAMEK WAWELSKI - PRZEBUDOWA.
Renesans w pierwszej połowie XVI w. był stylem dość wąskiej grupy mecenasów i fundatorów, zajmujących najwyższe miejsca w hierarchii społecznej, tj. króla, biskupów, magnatów. Osiągnięcia renesansu na gruncie polskim były w pierwszej fazie wyłącznie dziełem artystów obcych, z czasem dopiero nastąpiła ich integracja z lokalnym środowiskiem. Należy pamiętać, iż mimo to związki osiągnięć polskich z dziełami włoskimi przejawiały się tylko w niektórych dziedzinach: architekturze sakralnej, rezydencjonalnej, po części tylko świeckiej, dalej dekoracji rzeźbiarskich oraz w typie pomnika.
Pierwszym ważniejszym obcym twórcą sprowadzonym na Wawel był Franciszek Florentczyk. który rozpoczął zakrojoną na szeroką skalę przebudowę zamku oraz renesansową odbudowę grobowca króla Jana Olbrachta. Te dwie fundacje królewskie, których budowa rozpoczęła się z inicjatywy Zygmunta I, zaważyły decydująco o dalszych losach sztuki polskiej w postaci rozkwitającego renesansu. W latach 1502-07 Florentczyk wzniósł pałac królowej Elżbiety, pomyślany jako samodzielna budowla bez zewnętrznych krużganków. Drugim wielkim dziełem tego twórcy jest kaplica i nagrobek z płaskorzeźbioną postacią Jana Olbrachta w katedrze na Wawelu. Zastosował tu schemat przyściennego arkadowego pomnika nagrobnego, z pogłębioną niszą, zdwojonymi pilastrami oraz wydatnym łukiem zamykającym całość.
Następcą Florentczyka, odpowiedzialnym za prace przy odbudowie zamku był Bartłomiej Berecci. Stworzył on dziedziniec, wznosząc ślepą ścianę południową oraz charakterystyczny wewnętrzny krużganek. Najważniejszym jednak osiągnięciem Berecciego na dworze królewskim była kaplica grobowa Zygmunta I, ukończona w 1533 r. Kaplica określana mianem „perły renesansu włoskiego na północ od Alp” pozostaje dziełem niezwykłym i oryginalnym, zarówno w sensie ideowym, jak i artystycznym. Dzieło to pełniło dwie podstawowe funkcje ideowe: sepulkralną i kultową, uderza bogactwo form plastycznych, zwłaszcza wnętrza, wypełnionego rzeźbą figuralną i ornamentalną, wykonaną w barwnych materiałach. W kaplicy zostało umieszczone kolejne dzieło Berecciego, nagrobek królewski (chociaż to kwestia sporna, czy to jego).
Innym artystą odpowiedzialnym za odbudowę pałacu był Benedykt z Sandomierza. W latach 1521-29 wzniósł pałac wschodni, a także wykonał kilkadziesiąt portali i obramień okiennych zamku. Należał do nielicznych twórców tego czasu wiernych późnogotyckiej tradycji, na bazie których podejmował próby interpretacji tematów włoskich, co też widoczne jest w złożonych kompozycjach portalowych. Ściany wnętrz pałacu przysłonięte były oponami, nad nimi zaś znajdowały się ozdobne malowane fryzy wykonane przez Antoniego z Wrocławia oraz Hansa Durera. Np fryz „turniejowy” stanowił barwną ilustrację życia rycerstwa. Hans Durer wykonał także ok. 1530 r. w sypialni królowej popiersia męskie i żeńskie przedstawione w corona radiata lub w wieńcach laurowych.
Zespół głów umieszczonych w kasetonach stropu Sali Poselskiej był autorstwa Sebastiana Tauerbacha z Wrocławia i jego współpracowników. Zbiór ten stanowi panoramiczną galerię typów społeczności polskiej, jest to także swoisty zbiorowy portret dworu królewskiego.
2) SANTII GUCCI
Rzeźba Santi Gucci.
Wprowadzenie :
Ok. 1600 roku wybijają się dwa zasadnicze kierunki : włoski i niderlandzki , przy czym większą dominację sprawuje kierunek włoski, ze względu na większą liczbę artystów włoskich. We włoskiej sztuce zarysowały się dwa prądy : manierystyczny - związany z antyklasycznym manieryzmem włoskim i bliski silnym w Polsce tradycjom gotyckim , oraz klasycyzujący - nawiązujący do stylu dojrzałego renesansu(jednak nie był pozbawiony nalotów manieryzmu). Kierunek Niderlandzki reprezentował styl dekoracyjny ( zapoczątkowany przez Cornelisa Florisa z Antwerpii . ( Prąd ten objawił się z większym nasileniem w ostatnich dwudziestu latach XVI wieku i w pierwszej ćwierci XVII wieku i to głównie na obszarach północno-zachodnich Polski.
Ze skrzyżowania miejscowych tradycji z wpływami kierunków włoskiego i niderlandzkiego wytworzył się w Polsce trzeci kierunek - mieszał i czerpał elementy włoskie z niderlandzkimi .renesansowe z manierystycznymi - dając wyraz nowym treściom ideologicznym i artystycznym.
Późnorenesansowa Polska dzieliła się na trzy obszary artystyczne : Kraków, Gdańsk oraz świeżo wybijający się ośrodek lwowski.
Dla pierwszej fazy późnego renesansu w południowej i środkowej Polsce w jego manierystycznym nurcie zasadnicze znaczenie miał architekt i rzeźbiarz SANTI GUCCI . Był to artysta pochodzący z Florencji , przybył do Polski w latach 50tych XVI wieku., jednak jego dzieła powstały głównie w ostatniej ćwierci tego wieku. Działał głównie na Kielecczyźnie, przebywając przeważnie w Pińczowie lub Janowcu. Pracował tam dla możnych rodów Myszkowskich i Firlejów, jednak nie tracąc przy tym kontaktów z Krakowem i dworem królewskim.
Santi Gucci jako wybitny architekt , rozwinął się i zasłynnął szerzej jako rzeźbiarz. Inspiracje czerpał z krakowskiego środowiska , szczególnie z warsztatu również słynnego artysty Jana Michałowicza. W ten sposób stworzył on indywidualny styl - kapryśny , fantazyjny i miękki.. Operował różnymi elementami dekoracyjnymi - ze szczególnie charakterystycznymi wolutami jońskimi , guzami, pasami liści akantu i wazami płomienistymi. Początkowo dał się poznać jako rzeźbiarz figuralny, uzupełniając wystrój kaplicy zygmuntowskiej płytami z postaciami Zygmunta Augusta i Anny Jagiellonki.
Nagrobek Zygmunta Augusta, według jego woli, został ustawiony w kaplicy na Wawelu w nowej wnęce arkadowej , która powstała przez podniesienie sarkofagu Zygmunta Starego w górę i usunięcie spod niego cokołu. Oba pomniki utworzyły popularny już w tym czasie w Polsce nagrobek piętrowy.
Postać Zygmunta Augusta, wykonana z czerwonego marmuru węgierskiego, powtarza w zasadzie układ postaci Zygmunta Starego . Podporządkowuje się ściśle kompozycji architektonicznej, a nawet dekoracyjnej. Głowa króla została wymodelowana portretowo , wykończona drobiazgowo , zaś w szczegółach Gucci nie pozbawił jej charakterystycznej stylizacji. Bogato zdobiona płaskorzeźba zbroi odbiega od surowych żłobkowań w zbroi Zygmunta Starego.
W tym samym czasie powstał Nagrobek Anny Jagiellonki , który nie pos...
lubiejaszczury