STRATEGIA JAKO PRAKTYKA (SZTUKA) – ZARYS PROBLEMU

Zeszyty Naukowe AON nr 2(83) 2011

ISSN 0867–2245

Zeszyty Naukowe AON nr 2(59) 2005

ISSN 0867–2245

STRATEGIA JAKO PRAKTYKA (SZTUKA) –

ZARYS PROBLEMU

ppłk dr Adam BRZOZOWSKI

Wprowadzenie

Strategia to zarazem nauka – jako wiedza teoretyka strategii – i sztuka, jako

Co to jest strategia

praktyka stratega. Ten dualny charakter strategii, ukształtowany na przestrzeni wieków, funkcjonuje również dziś. To bowiem teoria strategii dostarcza aparatury pojęciowej do interpretacji wojny, konfliktów zbrojnych, walki zbrojnej oraz analizy zagadnień strategicznych[1]. Należy jednak pamiętać, że teoria, choćby „najzgrabniejsza”, nie jest nic warta, jeśli nie da się jej zastosować w praktyce. Dlatego wartość teorii strategii jest wprost proporcjonalna do tego, na ile pomaga strategowi sformułować skuteczną strategię, a przywódcy strategicznemu skutecznie ją wdrożyć w praktykę.

Jest to jasny i czytelny układ zależności. Bez wątpienia praktyka strategii – jak zresztą praktyka w każdej dziedzinie działalności społecznej – jest jedynym sprawdzianem słuszności przyjętych rozwiązań teoretycznych. Każda bowiem teoria ma swoje znaczenie o tyle, o ile sprawdza się praktyce.

Rodzi się jednak pytanie – czy przedstawiony układ zależności w prosty sposób można przełożyć na uwarunkowania współczesne

Czy strategia jest  przystosowana do dzisiejszych czasów

? Co więcej – czy „skuteczność i efektywność” opracowanej a następnie realizowanej strategii jest uwarunkowana, tylko i wyłącznie, „poprawnością” jej założeń teoretycznych? A może określone niedomagania i słabości można odnaleźć po stronie praktyki?

Koncentrując się na ostatnim pytaniu stwierdzić należy, że warunki środowiska strategicznego, w których przyszło funkcjonować na początku XXI wieku strategom i przywódcom, w sposób zupełny odbiegły od większości wzorców i prawidłowości, z którymi mieli oni do czynienia w przeszłości. Zmiany w środowisku bezpieczeństwa w XX wieku uzmysłowiły strategom potrzebę, a wręcz konieczność, przewartościowania starych koncepcji i strategii, a co za tym idzie – poszukiwania dla nich nowych punktów odniesienia w stosunku do nieuporządkowanego i niestabilnego „gruzowiska” po poprzednim ładzie międzynarodowym. Gruzowiska, na którym na stałe zagościły zarówno wielowymiarowość i niepewność, jak też nieprzewidywalność oraz kompleksowy charakter wyzwań i zagrożeń. Te immanentne cechy współczesnego otoczenia państw wciąż nakreślają nowe reguły
i wzory postępowania. Pomimo tej niestałości środowiska, strategia – obok dynamicznie zmiennych elementów, które zależą od miejsca i warunków – zawiera także pewne elementy stałe, niezmienne[2].

Jednym z takich elementów są wartości narodowe, w szczególności te, które konstytuują funkcjonowanie państw demokratycznych. Zatem strategie tych państw (strategie bezpieczeństwa, strategie wojskowe) nadal odpowiadają i będą odpowiadać takim wartościom jak szacunek dla praw człowieka i obywatela, państwa i jego władz, tak aby limitować sposób i zakres użycia siły pod każdą postacią. Na marginesie należy zauważyć, że w XXI wieku przywódcy i stratedzy państw demokratycznych w dalszym ciągu muszą dążyć do minimalizowania strat ludzkich wynikających
z zastosowania siły (siły militarnej) w celu ochrony interesów narodowych. Nieodzowną koniecznością, w tym zakresie, jest także kwestia pozyskania oraz utrzymania poparcia społecznego dla tego typu działań.

Stałe elementy strategii to także określone niedomagania i dysfunkcje. W obecnym stuleciu stratedzy – podobnie jak ich poprzednicy w XX wieku – będą musieli zmagać się z barierami wynikającymi z powstałej w uprzednim stuleciu tendencji do poszukiwania wyłącznie ekonomicznych i technologicznych rozwiązań dla strategicznych problemów bezpieczeństwa i obronności. Będą także potykać się
o przeszkody wynikające z niepełnego zrozumienia percepcji innych państw, narodów i nacji ich wewnętrznego i zewnętrznego świata, a co za tym idzie – zrozumienia motywów działania oraz nastawienia innych kultur (cywilizacji)[3].

Stałe elementy strategii to również wzrastające wymagania w zakresie kompetencji strategów. Współcześni i przyszli stratedzy będą zmuszeni do wykazywania się nowymi umiejętnościami, lub przynajmniej, do położenia większego nacisku na te elementy, które do tej pory nie odgrywały dominującej roli. Chodzi tutaj przede wszystkim o zagadnienie przywództwa, a w szczególności przywództwa w układzie horyzontalnym (poziomym). W XXI wieku strategia niemal zawsze będzie posiadała charakter interagencyjny oraz międzynarodowy. Z tego też względu dowódcy i stratedzy wojskowi będą musieli – obok klasycznej formuły kierowania
w układzie pionowym – wykazywać się umiejętnością sprawowania przywództwa zarówno horyzontalnego, jak i wielokulturowego. Wymaga to zróżnicowanych umiejętności. Dla poziomego przywództwa, osobowość dowódcy, zdolność do narzucania swojej woli jest mniej istotna, niż zdolność do negocjacji, przekonywania i budowania konsensusu. Inną ważną składową tej listy jest zdolność do komunikowania się oraz pełnego rozumienia różnic wynikających z działania w środowisku wielokulturowym (zarówno w odniesieniu do środowiska międzynarodowego, jak i środowiska organizacyjno- instytucjonalnego)[4].

Syntetyczną odpowiedzią na powyższe problemy są działania zmierzające do stałego i systematycznego podnoszenia poziomu kultury strategicznej w państwie, a przede wszystkim elit politycznych kraju oraz dowódców i strategów wojskowych. W tym względzie polityków, strategów, dowódców, którzy rządzą i zarządzają, a więc – ustalają cele, dokonują wyborów, określają środki i siły oraz mechanizmy ich urzeczywistniania, szczególnie w obszarze bezpieczeństwa narodowego, powinna cechować określona racjonalność, a także strategiczne podejście. To oni muszą,
a przynajmniej powinni, dokonywać oceny różnorodnych zjawisk, procesów, sytuacji i ich współzależności, generować różne rozwiązania i dokonywać właściwego (optymalnego) ich wyboru. Muszą więc działać z profesjonalną wiedzą i wprawą, uwzględniając przy tym elementy ryzyka i niepewności oraz przyjęty przez społeczeństwo system wartości[5].

W XXI wieku jest to wymóg konieczny, w szczególności w odniesieniu do sfery bezpieczeństwa, obronności i wojskowości. Pamiętać bowiem należy, że rewolucja technologiczna, rewolucja informacyjna oraz rewolucja w sprawach wojskowych, wraz z przekształceniami w systemie międzynarodowym, zatarły dotychczas funkcjonujące klasyczne granice; scalając poziom taktyczny, operacyjny i strategiczny wojny w jedno zintegrowane uniwersum, w którym podejmowane na najniższym poziomie działania mogą mieć stały i dramatyczny wpływ na pozostałe wyższe poziomy (np. „strategiczni kaprale”, „wojna kilku bloków”). W dużej mierze jest to efekt stosowania w praktyce strategicznej filozofii wyizolowanych
i nieskoordynowanych ze sobą dziedzin strategii – militarnej, ekonomicznej, politycznej i informacyjnej. Stąd też, współcześnie strategia wymaga zintegrowanego podejścia. Podejścia, które w ramach strategii bezpieczeństwa czy wojskowej konceptualnie połączy i skoordynuje ze sobą poszczególne poziomy wojny oraz instrumenty potęgi państwa, a tym samym przekształcenia strategii w koherentny plan działania. Aby tego dokonać politycy, dowódcy i stratedzy wojskowi muszą doskonalić określoną specyficzną dyscyplinę, mianowicie – sztukę strategiczną.

Kultura strategiczna jako warunek rozwoju sztuki strategii

Do określenia kultury strategicznej współcześnie wykorzystuje się dwie definicje. Twórcą pierwszej z nich jest Alastair I. Johnston. Jego zdaniem, kultura strategiczna jest wytworem zbiorowego doświadczenia i składa się z dwóch części. Pierwsza część – o szerszym znaczeniu, bo odnoszącym się do państwa – obejmuje podstawowe założenia dotyczące struktury środowiska strategicznego; roli wojny w życiu społecznym, w tym międzynarodowym; natury zagrożeń i źródeł ich pochodzenia; adekwatności siły militarnej do tych zagrożeń oraz warunków jej używania. Natomiast druga, węższa część pojęcia kultury strategicznej dotyczy szczebla operacyjnego, czyli sposobu posługiwania się siłą wojskową w realnym konflikcie zbrojnym. Z kolei druga definicja opracowana została przez Kerry Langhurst. Według niej kulturą strategiczną są zbiorowe przekonania (idee, wartości), stanowiska i praktyki dotyczące użycia siły, uformowane stopniowo w ramach specyficznych procesów historycznych, które podlegają zmianie w wyniku dramatycznych doświadczeń danego narodu[6].

Pojęcie kultury strategicznej do leksykonu studiów strategicznych wprowadzone zostało przez Jacka Snydera, który w 1977 roku zastanawiając się nad radziecką doktryną nuklearną opracował studium analityczne na temat sowieckiej kultury strategicznej[7]. W swoich badaniach stwierdził, że kultura strategiczna to zbiór stałych i obowiązujących koncepcji, poglądów oraz wzorców zachowań związanych ze strategią nuklearną państwa podzielanych w ramach społeczności polityczno-
-strategicznej kraju. Zbiór tych poglądów, w jego ocenie, jest właściwy raczej sferze kultury niż polityki[8].

Dalsze badania nad tym zagadnieniem pozwoliły stwierdzić, iż kultura strategiczna posiada istotny wpływ na działania oraz decyzje strategiczne w obrębie danego narodu czy społeczeństwa. Z tego też względu zaczęto mówić o narodowych stylach strategii, które wywodzą się z odmiennych, narodowych kultur strategicznych[9].

Źródła kultury strategicznej obejmują czynniki zarówno materialne, jak i kulturowe. Jednym z nich jest geografia, a dokładnie warunki geograficzne związane
z położeniem kraju na mapie politycznej świata. Zdaniem wielu badaczy, dokonywany przez poszczególne państwa wybór takich lub innych rozwiązań i koncepcji strategicznych jest zdeterminowany przede wszystkim względami geograficznymi, takimi jak, na przykład, sąsiedztwo mocarstwa (był to ważny czynnik, który wpłynął na wybory strategiczne Finlandii oraz Norwegii)[10].

Kolejnym czynnikiem kształtującym kulturę strategiczną jest historia i doświadczenia historyczne państwa związane z jego powstaniem i rozwojem. Teoria stosunków międzynarodowych operuje w tym zakresie bogatą typologią państw: słabych i silnych, kolonialnych i postkolonialnych, czy też przednowożytnych, nowożytnych i ponowoczesnych. Przed państwem tak wyróżnionych typów mogą stawać zgoła odmienne problemy i dylematy strategiczne[11].

Innym źródłem kultury strategicznej jest charakter struktury politycznej państwa oraz organizacja jego obronności. To, czy przyjął się w państwie – lub nie – liberalno-demokratyczny styl rządów oraz czy kraj jest dojrzałą demokracją lub demokracją dopiero się transformującą, decyduje o kulturze strategicznej dyskursu nad sprawami bezpieczeństwa i obronności kraju. Organizacja systemu obronności państwa często jest uważana za jeden z najważniejszych czynników kultury strategicznej. Bez wątpienia jest ona kształtowana przez sposób wyłaniania armii – zawodowej lub z poboru – oraz wywiedzione z uczestnictwa w różnego rodzaju konfliktach i operacjach doświadczenia żołnierzy. Kulturę strategiczną mogą także kształtować doktryny wojskowe, relacje miedzy sferą cywilną i wojskową w kraju (chodzi to o wstępne warunki użycia sił zbrojnych), wreszcie zasady utrzymania
i zaopatrywania sił zbrojnych. Za ważne źródło kultury strategicznej należy wreszcie uznać normy międzynarodowe, przemiany pokoleniowe i rozwój technologii. Normy określają cele i możliwości zmiany w dziedzinie wojskowości, a także dostarczają wskazówek w kwestii użycia siły. Czynniki zmian pokoleniowych i rozwoju technologii (szczególnie technologii informacyjnej i komunikacyjnej) poważnie wpływają na kulturę strategiczną, zwiększając siłę oddziaływania strategii
i jej zasięg[12].

Kultura strategiczna jest częścią kultury politycznej państwa i stanowi w ogólnym ujęciu – środowisko strategii. Posiada także – zdaniem R. Kuźniara – istotny wpływ na jej formowanie, bowiem: po pierwsze, dostarcza idei i norm dla środowiska strategów i polityków; po drugie, warunkuje percepcję otoczenia strategii, czyli polityki wewnętrznej i sytuacji międzynarodowej; po trzecie, w jej ramach dokonuje się selekcja opcji strategicznych; po czwarte, kultura strategiczna warunkuje zdolność mobilizacji zasobów narodowych dla celów wyznaczonych przez strategię; po piąte, wyznacza ramy publicznej debaty o bezpieczeństwie narodowym[13].

Ponadto kultura strategiczna i wynikające z niej strategiczne myślenie i działanie na poziomie państwa wyznaczyły i w określony sposób zdeterminowały podstawowe zadania strategii. Konieczność uciekania się do coraz szerszego instrumentarium osiągania celów polityki, komplikujące się warunki jej realizacji sprawiły, że strategii, z jednej strony, zaczęto nadawać szerszy i bardziej uniwersalny charakter, a z drugiej strony – uczyniono z niej użyteczne narzędzie polityki. ...