Masaccio właśc. Tommaso di Ser Giovanni di Simone (ur. 21 grudnia 1401 w San Giovanni Valdarno, w prowincji Arezzo, zm. 1428 w Rzymie) – włoski malarz quattrocenta (czyli XV wieku).
Przypuszczalnie był synem notariusza. Jako jeden z pierwszych artystów w kręgu kultury zachodniej tworzył przekonywujące pod względem anatomicznym wizerunki nagiego ludzkiego ciała. Wraz z architektem Filippem Brunelleschim i rzeźbiarzem Donatellem, Masaccio stał się pionierem renesansu.
Jego malarstwo nie koncentrowało się na detalach i ornamentacji, lecz przedstawiało świat w sposób sumaryczny, a płaskie plamy zastąpiło iluzją trójwymiarowości.
Twórczość Masaccia wywarła duży wpływ na późniejszą sztukę florencką. Jako pierwszy wprowadził do malarstwa opracowane przez architekta Filippo Brunelleschiego zasady perspektywy wykreślnej. Dokonał tego we fresku namalowanym na ścianie lewej bocznej nawy florenckiego kościoła Santa Maria Novella.
1. Trójca święta, 1427-1428
Fresk w technice al. Fresco – czyli na mokro, inaczej nazywany boun fresco.
Znajduje się na ścianie nawy bocznej florenckiego kościoła Santa Maria Novella, powstał w I połowie XV wieku, który to wiek włosi nazywają Quatrocento.
Tematem dzieła są dwa typy przedstawienia ikonograficznego. Jednym z nich jest tzw. „Tron Łaski”, czyli ukazanie Jezusa na krzyżu podtrzymywanego lub ukazywanego ludziom przez Boga Ojca siedzącego na tronie i Ducha Świętego w postaci gołębicy. Drugim przedstawieniem jest Ukrzyżowanie, czyli Chrystus na krzyżu między Marią i św. Janem Ewangelistą oraz adorowany przez donatorów.
Masaccio ukazuje dwie natury Jezusa: boską, w której przedstawiony jest jako jedna z trzech postaci Boga na Tronie Łaski oraz ludzką, w której Chrystusa ukazuje jako człowieka ukrzyżowanego, umierającego za nasze grzechy.
Obraz miał być dekoracja miejsca wiecznego spoczynku – pełnił więc rolę EPITAFIUM. Dlatego w dolnej części Masaccio namalował grobowiec, w którym na sarkofagu leży szkielet z rękoma złożonymi wzdłuż ciała. Nad nim, w zagłębieniu, znajduje się napis w języku łacińskim: „Czym byłem, tym jesteś, czym jestem, tym będziesz”. Tłumaczy on słowa mówiące o śmierci, przemijaniu i nietrwałości rzeczy ziemskich a zawarte w Ewangelii: „Z prochu powstałeś i w proch się obrócisz”. Przedstawienie to jest niezwykle przejmujące ze względu na swoją trójwymiarowość oraz na fakt, że właśnie ten fragment był na wysokości wzroku widza. Funkcja samego obrazu polega na poznaniu tajemnicy Boga i Jego jedności w trzech osobach. Bosko-ludzki charakter dzieła uwidacznia się w przedstawieniu krzyża jako symbolu jednoczącego człowieka z Bogiem, śmierć z życiem a cierpienie z chwałą. Jest on znakiem plastycznym i symbolem, który przenosi nas do innej rzeczywistości: nadprzyrodzonej, duchowej. Ta rzeczywistość stanowi jakby połączenie spojrzenia artysty i poglądów teologicznych, co powoduje, że obraz nabiera znaczenia sakramentalnego. Masaccio wyraża więc odniesienie do Boga a obraz - jako obiekt sakralny - przybliża Go (Boga) człowiekowi. To odniesienie jest potwierdzeniem nie tylko działania plastycznego, ale także silnego związku duchowego z religią.
W centrum obrazu znajduje się Trójca Święta. Na podwyższeniu stoi Bóg Ojciec, podtrzymujący krzyż z Jezusem. Między nimi unosi się słabo widoczna gołębica o rozłożonych skrzydłach, symbolizująca Ducha Świętego. Po prawej stronie krzyża stoi Matka Boża, która gestem prawej ręki wskazuje na Zbawiciela. Po lewej stronie św. Jan Ewangelista, ukazany jako młodzieniec bez brody – najmłodszy z Apostołów. U dołu, po obu stronach klęczą dwie postacie –są to fundatorzy malowidła, przedstawiciele rodziny Lanzi. Klęczą oni jakby przed iluzjonistyczną kaplicą, ale na grobowcu. Mimo że są częścią obrazu i znajdują się dość blisko postaci Marii i św. Jana, istnieją jakby poza nim; wydaje się, że klęczą one przed obrazem przedstawiającym Trójcę Świętą i adorują, modląc się na zewnątrz. W przeciwieństwie do średniowiecznych przedstawień są mniej więcej tej samej wysokości, co postaci Maryi i Jana. Są jakby zachętą do modlitwy za zmarłych ze swej rodziny, sami wiecznie się za nich modlić. Kompozycja postaci tworzy trójkąt równoramienny, obejmujący zarówno Trójcę jak i osoby adorujące.
W obrazie Masaccio po raz pierwszy zastosował poprawnie wykreśloną perspektywę zbieżną/linearną/malarską – prawdopodobnie przy pomocy wybitnego architekta Filippo Brunelleschiego. Wszystkie linie zbiegają się w jednym punkcie, który nazywamy punktem widzenia, położonym na horyzoncie. Horyzontem we fresku jest pozioma linia, którą jest podstawa – pierwszy schodek od dołu (ta, na której klęczą fundatorzy). W tym miejscu znajduje się właśnie punkt zbieżny. Znajdowanie się tego punktu u dołu obrazu świadczy o obecności perspektywy zwanej żabią. Zastosowanie zasad tej perspektywy pozwoliło artyście uzyskać niezwykłe w tamtych czasach wrażenie głębi Masaccio stworzył fikcyjna kaplicę.
Aby pogłębić efekt perspektywiczny, artysta przedstawił Trójcę Świętą w architektonicznych ramach. Po obu stronach obrazu znajdują się duże, poluchromowane pilastry korynckie, a między nimi także poluchromowana arkada w stylu jońskim, otwierająca niszę. Wrażenie trójwymiarowości pogłębia wspaniale namalowane sklepienie kolebkowe z kasetonami. Od góry obraz zamyka zwieńczenie namalowanej kaplicy. Kompozycja, zgodnie z zasadami sztuki odrodzenia, jest symetryczna. Środek kompozycji, oś pionową obrazu, wyznacza postać Boga Ojca, Jezusa i pionowe ramię krzyża. Symetrycznie rozmieszczone są nie tylko elementy architektury, ale także postacie.
W obrazie dominuje kolorystyka stonowana. Przeważają barwy niebieskie i rozbielone ugry oraz odcienie czerwieni (cynobru i karminu) w szatach i detalach architektonicznych. Kolorystyka szat postaci utrzymana jest w tych samych tonacjach i występuje na przemian: począwszy od lewej widza fundator w szacie czerwonej, Maryja w niebieskiej, Bóg Ojciec w czerwono – niebieskiej, Jan w czerwonej i Fundator w niebieskiej. Tak samo na przemian ułożone są kasetony. Masaccio w ten sposób osiąga niezwykły rytm i równowagę rozłożenia barw. Światło w obrazie jest rozproszone. Pada delikatnie i równomiernie na całą scenę. W szatach postaci podkreśla draperię, nadaje kształt realizmu poprzez modelunek ciała i detale anatomiczne, zwłaszcza u Chrystusa. Pojawia się też ostry, kanciasty kontur, który podkreśla rysy osób oraz obrysowuje elementy architektury. Bryła postaci jest masywna i ciężka, co powoduje, że mają charakter bardzo rzeźbiarski, namacalny. Odnosi się nawet wrażenie bezruchu, co decyduje tym bardziej o ich figuralności. Dodaje to całości przedstawienia powagi i czyni je tym bardziej majestatycznymi.
Masaccio był twórcą renesansowego malarstwa włoskiego. Działał we Florencji i krótko przed śmiercią w Rzymie. Żył tylko 28 lat. W ciągu swego krótkiego życia twórczego zrewolucjonizował malarstwo toskańskie. Czerpał z tradycji Giotta, jednak do swego malarstwa wprowadził monumentalność form, figurom nadał plastyczności, a przestrzeń ujmował z ogromną poprawnością. Stworzył styl majestatyczny, oszczędny i surowy. Malarz, jako twórca renesansowy, w myśl założeń epoki, nawiązuje do korzeni kultury antycznej. Świadczy o tym zastosowanie detali architektonicznych: kolumn w porządku toskańskim, charakteryzujących się brakiem żłobień w trzonie i jego całkowitym wygładzeniem, wspomnianych wcześniej pilastrów korynckich, a między nimi arkad w stylu jońskim.
„Trójca Święta” Masaccia określa dziedzictwo kulturowe epoki renesansu. Stanowi doskonały przykład malarstwa freskowego, którego Masaccio był pionierem. Jest też przykładem wpływu Brunelleschiego na zastosowanie w „Trójcy Świętej” po raz pierwszy perspektywy. Obraz pełni także rolę jako zabytek sztuki oraz wzór malarstwa freskowego dla następnych twórców tej dziedziny. Twórczością Masaccia inspirują się między innymi Fra Angelico, Pierro della Francesco. Fra Filippo Lippi, będąc zakonnikiem, obserwował Masaccia przy pracy i sam został malarzem a jego syn Filippino kończył dzieło mistrza po jego śmierci w kaplicy Brancaccich. Na jego dokonaniach wzorował się nawet Michał Anioł przy freskach w Kaplicy Sykstyńskiej.
2. Grosz czynszowy, (Płacenie daniny),1426-1427.
Tematem obrazu są trzy sceny zaczerpnięte z Ewangelii świętego Mateusza (Mt 17,24-27) opowiadające o epizodzie, który wydarzył się przed bramami miasta Kafarnaum, nad jeziorem Genezaret. Przy wejściu do niego Jezusa wraz z uczniami zatrzymali poborcy żądając od nich zapłacenia daniny na świątynię. Jezus nakazał Piotrowi złowić rybę i z jej pyszczka wydobyć monetę. Gdy uczeń wykonał polecenie, a cud monety stał się faktem, zapłacono należny podatek.
Przedstawiony przez Masaccia motyw biblijny nie był nigdy wcześniej przedstawiany przez innych malarzy. Artysta, by ukazać ciąg wydarzeń, podzielił obraz na trzy części, zachowując przy tym przestrzenne przedstawienie postaci i realizm scen. Głównym bohaterem wszystkich trzech motywów jest Szymon Piotr. Po lewej stronie Masaccio ukazał Piotra wyciągającego monetę. Po stronie prawej obrazu widoczna jest scena płacenia podatku poborcy przez apostoła. Centralna część zajmująca najwięcej przestrzeni; ukazuje grupę uczniów wraz z samym Chrystusem zatrzymanych przez celnika. Na ich twarzy widoczne jest oburzenie, ich wzrok krąży wokół grupy, a postacie Piotra i Jezusa wskazują gestem na scenę rozgrywającą się po lewej stronie, urzeczywistniającą słowa proroka i nakierowując tym samym widza do odpowiedniej interpretacji obrazu.
Wszystkie postacie przedstawione zostały boso, w szatach z czasów starożytnej Grecji i Rzymu. Masaccio wykorzystał efekty światłocieniowe. Światło pada z jednego, precyzyjnie określonego źródła po prawej stronie. Obraz stanowi przykład nowego, renesansowego ujęcia przestrzeni. Każda postać ma cechy indywidualne.
Wybór tematu przez Masaccia mógł być podyktowany również wydarzeniami politycznymi. We Florencji planowano wówczas podniesienie podatków dla wyrównania i uzupełnienia miejskich finansów nadszarpniętych wyprawami wojennymi. System podatkowy wprowadzono w 1427 roku i obciążono nimi zamożnych mieszkańców. Postacie apostołów, ich twarze są prawdopodobnie podobiznami przyjaciół lub uczniów malarza.
Każdą postać widzimy jakby osobno, otoczoną świetlistą atmosferą. Są jakby bryłami namalowanymi tak, że jakby widzimy ich ciężar, mają spokojne, pewne ruchy, które nie maja już w sobie elegancji Gotyku. Głowy postaci mają niewątpliwie charakter portretowy.
3. Wygnanie z Raju, w Kaplicy Brancaccich w Santa Maria del Carmine, 1426-1427,
Na pierwszym planie zostały ukazane sylwetki Adama i Ewy w chwili, gdy na zawsze opuszczają bramę Raju.
Uwagę zwraca kilka istotnych elementów fresku. Pierwszy z nich to doskonałość artysty w tworzeniu wizerunku nagiego ciała człowieka. Postacie wyglądają jak żywe, proporcje ciała zachowane, emocje poruszają widz, każda z postaci potraktowana została indywidualnie. Adam, pochylony, jakby przygnieciony ciężarem rozpaczy, zakrywa obiema dłońmi twarz, by ukryć w ten sposób płacz. Ewa zasłania wstydliwie piersi i łono. Na jej twarzy, rozpaczliwie wzniesionej ku niebu, maluje się bezmiar cierpienia. Zsunięte powieki, rozwarte w zawodzeniu usta sprawiają, że ma się wrażenie, jakby z obrazu dochodziło do naszych uszu łkanie Ewy.
Artysta odważnie posługuje się światłem i cieniem, kształtuje ciała jak rzeźbiarz. Światło pada na postacie z prawej strony, toteż plecy postaci pozostają w cieniu. Cień też rzucają same postacie. Kolejny z elementów zwracających uwagę odbiorcy to oszczędność, prawie symboliczność w przedstawieniu pejzażu (pagórki i brama) oraz ich jednolitość kolorystyczna. Nad postaciami prarodziców, na tle nieba unosi się anioł w czerwonej szacie i z równie czerwonymi skrzydłami. Wyraźnie odcina się on od reszty kompozycji. Palcem lewej ręki wskazuje on wygnańcom drogę, którą mają się udać. W prawej ręce zdecydowanie trzyma miecz - symbol władzy. To niezwykle przejmujące dzieło, przejmujące i cenione jest i było przede wszystkim przez swój realizm.
dariaburaczek