1. Jak można określić przedmiot filozofii?
Przedmiot - początek filozofii określają 3 słowa klucze, które określają również jej przedmiot.
Jest to: całość, porządek i początek.
Słowo greckie "kosmos” oznacza porządek, ład. Filozofowie greccy dostrzegli najwyższy przejaw harmonii w całości rzeczywistości. Jest on przeciwstawiony chaosowi. Przedmiotem filozofii zatem jest "fizis” czyli natura (jako istota i wewnętrzna natura rzeczy). Chce zatem odkryć jak się rzeczy mają w istocie. Ta natura zarazem musi określać całość dla której jest charakterystyczna.
Przedmiot filozofii można określić również na podstawie jej głównych działów jakie powstały:
- fizyka - nauka o świecie, można tu wyróżnić filozofię przyrody tzw. kosmologia - chce poznać naturę świata przyrodniczego oraz metafizykę - zajmuje się naturą świata wiecznego i niezmiennego, czymś poza fizycznym
- etyka - nauka o ludzkim działaniu
- logika - narzędzie dzięki któremu filozof dochodzi do wniosków.
Przedmiotem filozofii jest: świat, człowiek i Bóg. Wg Canta są 4 główne pytania filozofii do których sprowadza się wszystko co w filozofii zapisano:
1. Co możemy wiedzieć? 2. Co powinniśmy czynić? 3. Na co możemy mieć nadzieję? 4. Kim jest człowiek?
2. Jakie są rozgraniczenia między filozofią i naukami szczegółowymi?
Niemal wszystkie nauki szczegółowe powyrastały z filozofii. Fizyka, logika, psychologia były pierwotnie działami filozofii, potem dopracowały się własnej metodologii i stały się odrębnymi dziedzinami wiedzy. Nauki szczegółowe zajmują się ściśle określonym wycinkiem przyrody albo kultury, filozofia natomiast zajmuje się całokształtem naszej wiedzy, całą rzeczywistością. Filozofia wprawdzie wychodzi od doświadczenia lecz nie zatrzymuje się na nim, tylko prze dalej, pytając o najgłębsze, najpierwotniejsze podstawy doświadczenia, o ostateczne warunki i źródła doświadczenia. Filozof sam musi znaleźć metodę badań. Filozofia stawia takie pytania, których niepostawienie było warunkiem sukcesu metody naukowej.
Nauki szczegółowe ograniczają się do badania moralności w obrębie danych zjawiskowych, fenomenalnych, o charakterze czasowo-przestrzennym, i przedstawiają wyjaśnienia ważne w tych tylko granicach, filozofia natomiast zajmuje się ogólnymi, podstawowymi zagadkami świata: naturą istnienia i rzeczywistości, poznawalnością prawdy czy tym, jakie działanie jest pożądane. Dzieli się ją na: ontologię (teoria bytu), epistemologię (teoria poznania), aksjologię (teoria wartości), antropologię filozoficzną i filozofię społeczną.
3. Jakie podstawowe problemy filozofii są ujęte w trójkącie Platońskim?
Trójkąt Platona - Platon odkrywa różnicę między sferą duchową a zmysłową i zapytuje o warunki prawdziwego poznania w ramach trzech biegunów : bytu (natury), "ja"(duszy), i idei ( absolutu ).
Niemożliwe jest poznanie jedynie dzięki zmysłom. Również duch bierze w tym udział. Ducha tego nazwał Platon duszą. Dusza jest uwięziona w ciele i oddzielona od prawdziwego bytu. Między duszą, a prawdziwym bytem znajduje się pozorny, materialny świat zmysłowy. Jednak ta sfera zmysłowa nie może być pomostem pomiędzy duszą, a prawdziwym bytem. Nawet pomimo tego, że ludzie postrzegają i poznają zmysłami.
4. Podział filozofii.
Metafizyka - można nazwać ją „filozofią pierwszą” lub teorią bytu, którą się zajmuje, nazwa używana znamiennie z ontologią, wyjaśnia ona istnienie całej autentycznej rzeczywistości.
Antropologia - jak sama nazwa wskazuje dział filozofii zajmujący się człowiekiem, dążący do poznania natury i mentalności człowieka, interesujący się sensem życia i działania człowieka, jak i jego stosunkiem do cywilizacji i dziejów.
Etyka i Estetyka - wchodzą one w skład aksjologii, dziedziny filozofii zajmującej się samymi wartościami. Etyka zajmuje się ogółem norm i wartości moralnych. Jej celem jest ukazanie wypróbowanych podstaw dla słusznych, rozumnych działań. Podstawowe pytania etyki dotyczą dobra, którym ludzie powinni się kierować w swych zamiarach i postępowaniach.
Estetyka zajmuje się ogólnym pojęciem piękna i jego formami, w jakich przejawia się ono codziennym życiu. Zajmuje się ona rozpatrywaniem wartości estetycznych, jak i zarówno ocen.
Filozofia dziejów - inaczej historiozofia, bada ona kierunki rozwoju człowieka na tle jego historyczności. Doszukuje się ona przypuszczeń na temat tego, czy dzieje mają jakiś możliwy do odczytania sens, oraz czy ich bieg zmierza do jakiegoś określonego celu.
Filozofia społeczno - polityczna - przedmiotem dociekań staje się państwo, teoria jego ustroju. Człowieka pojmuje się tutaj jako jednostkę społeczną, współtworzącą daną jedność państwową.
Teoria poznania i teoria wiedzy - zwana również gnoseologią jak i epistemologią. Dziedzina ta bada granice wiedzy i poznania. Bada to, w jaki sposób poznajemy, nasze relacje między podmiotem oraz zakresem poznania.
Logika - jest to teoria analitycznego i hierarchicznego myślenia. Obejmuje ona w swym zakresie: 1.metodologię, naukę o procesie badawczym i dowodzeniu; 2. semiotykę, która zajmuje się teorią znaków, jako rezultatów zabiegów empirycznych.
5. Czym zajmuje się ontologia?
ONOTOLOGIA = METAFIZYKA - podstawowy obok epistemologii dział filozofii starający się badać strukturę rzeczywistości i zajmujący się problematyką związaną z pojęciami bytu, istoty, istnienia i jego sposobów, przedmiotu i jego własności, przyczynowości, czasu, przestrzeni, konieczności i możliwości.
6. Zagadnienie jedności i wielości filozofii przedsokratycznej.
Jedność - cecha lub zespół cech danego bytu takich jak jego wewnętrzna niesprzeczność, niepodzielność, zwartość, koherencja. Przeciwieństwo wielości. Termin "jedność" odniesiony do różnych dziedzin rzeczywistości nabiera odmiennych kontekstów znaczeniowych - mówi się np. o jedności Boga, jedności rodzaju ludzkiego, jedności dziejów, jedności kultury, jedności Kościoła, jedności analogicznej, jedności gatunkowej, jedności rodzajowej, jedności numerycznej, jedności pojęciowej, jedności logicznej. Naukę o jedności nazywamy henologią. Ze względu na to, że filozofia klasyczna uzasadnia jedność każdego bytu absolutną jednością Boga, mówi się w niej o zasadzie wyższości jedności nad wielością, która głosi, że żadna wielość nie może istnieć bez jakiejś jedności stojącej u jej podstaw.
Dla filozofii największe znaczenie ma pojęcie jedności bytu (unum), uznawane za transcendentale. Na gruncie filozofii klasycznej jedność bytu decyduje o tym, że nie jest on podzielny (na byt i coś innego, co musiałby już nie być bytem, byłoby więc niebytem). Jedność bytu należy do pierwszych zasad bytu i myślenia. Jedność bytu jako to, co wyraża niepodzielność bytu nazywana jest jednością transcendentalną. Jedność transcendentalna przysługuje bytowi z racji tego, że przysługuje mu tylko jeden akt istnienia (w którym też aktualizuje się cała jego konkretna treść).
„W wielości jedność, w jedności-siła.”
7. Zasady dialektyki Heraklita.
Filozofia Heraklita głosi, że ciągłe stawanie się i przemijanie jest najważniejszą cechą bytu, zaś stawanie się i przemijanie jest wynikiem nieprzerwanego ścierania się przeciwieństw (dialektyka). Wszelkie zdarzenia wynikają z napięcia powstającego między przeciwieństwami. Jego teorię zmienności nazywa się wariabilizmem lub herakliteizmem, a najlepszym jej obrazem jest rzeka – jej wody ciągle się zmieniają płynąc[1] (gr. Πάντα ῥεῖ καὶ οὐδὲν μένει panta rhei kai ouden menei - wszystko płynie, nic nie stoi w miejscu, jest w ciągłym ruchu).
Zasady te mówią o tym, że świat składa się z samych przeciwieństw, które przechodzą jedno w drugie. Filozofia Heraklita głosi, że ciągłe stawanie się i przemijanie jest najważniejszą cechą bytu, zaś stawanie się i przemijanie jest wynikiem nieprzerwanego ścierania się przeciwieństw (dialektyka). Wszelkie zdarzenia wynikają z napięcia powstającego między przeciwieństwami. Jego teorię zmienności nazywa się herakliteizmem, a najlepszym jej obrazem jest rzeka – jej wody ciągle się zmieniają płynąc.
8. Zasada Parmenidesa.
Zasada Parmenidesa orzeka że: nieprawdą jest ze jakiś przedmiot ma jakąś cechę i jednocześnie jej nie ma
Punktem wyjścia filozofii Parmenidesa jest zasada tożsamości i niesprzeczności: nie może istnieć jednocześnie byt i nie-byt. Oznacza to w praktyce tyle, że nie może istnieć przemiana z bytu w niebyt lub z niebytu w byt. Byt trwa - był, jest i zawsze będzie. Byt nie jest tym, co widzimy, lecz tym, o czym możemy pomyśleć. Zasada (prawo) tożsamości, zasada (prawo) identyczności - relatywna zasada bytu głosząca, że każdy byt jest tym, czym jest.
orzeka,że natura prawdziwego bytu nie może być zmienna,byt jest jeden,niepodzielny,identyczny ze sobą (zasada niesprzeczności) tzn.przedmiot nie może być jednocześnie taki i inny.Byt jest wieczny-nie ma początku ani końca.Świat składa się z mnogości rzeczy,w której tkwi antagonizm pomiędzy trwałością i zmiennością.O niczym w przyrodzie nie można rzec,że jest,lecz tylko,że się staje
9. Jak określał byt Demokryt?
Byt wg Demokryta to poruszajace sie w prozni atomy- male, niepodzielne, materialne i wieczne czastki. Wszechswiat to ciagle grupowanie i rozpraszanie sie atomow pozostajacych w nieustannym ruchu.
10. Czego dotyczyły aporie Zenona z Elei?
Zenon z Elei formułuje 4 aporie (paradoksy) przeciwko ruchowi (dychotomia, Achilles i żółw ,strzała, wyścigi rydwanów na stadionie).Aporie Zenona zostały rozwiązane na początku XXw.
Dychotomia - Przedmiot, gdy znajduje się w ruchu i ma przebyć jakąś drogę, musi przebyć najpierw połowę tej drogi, potem połowę drogi pozostałej, potem połowę reszty i tak w nieskończoność. Jakkolwiek tedy mała jest droga, którą przebywa przedmiot, zawsze musi przejść nieskończoną ilość odcinków, a tego w skończonym przedziale czasu dokonać się nie da, więc ruch jest niemożliwy.
Paradoks Achillesa, najszybszy biegacz nigdy nie dogoni najwolniejszego żółwia: oto Achilles ściga się z żółwiem, a będąc pewnym zwycięstwa daje mu fory: zwierze drepcze już daleko w przedzie, gdy achajski biegacz zaczyna wyścig. Achilles dobiega do miejsca, w którym niedawno był żółw, ale w tym czasie zwierzak dochodzi już do następnego miejsca, które znów osiąga Achilles, ale żółw dochodzi w tym czasie do nowego, Achilles znowu dobiega itd. W ten sposób Achilles nigdy nie dogoni żółwia - konkludował Zenon. Zgodnie z argumentacja Zenona szybkobiegacz nie może dogonić żółwia, bo gdy pokona odległość, jaka dzieli go od miejsca, gdzie był żółw przed chwila, ten przesunie się już o następny kawałek drogi.
Paradoks strzały, mówiący, ze strzała wypuszczona z luku nigdy nie doleci do celu (wynika to z faktu, iż w każdej chwili teraźniejszej strzała owa nie porusza się, lecz spoczywa, zajmując jakieś określone miejsce w przestrzeni - ponieważ zaś czas składa się z takich właśnie chwil, tzn. chwil, w których strzała spoczywa, wiec w istocie spoczywa ona w ogóle i nie może posuwać się do przodu).
Paradoks wyścigu rydwanów na stadionie. Szybkość z jaką poruszają się przedmioty jest jednocześnie taka i inna, mniejsza, większa, w zależności od tego, względem jakich innych przedmiotów jest rozważana; jeśli zaś ruch dokonywa się z szybkością, która jest jednocześnie taka i nie taka, to jest sprzeczny i nie może istnieć. Paradoksy Zenona wyjaśnia się zauważając, ze choć opisane sytuacje tworzą nieskończone ciągi zdarzeń, w których droga wyrażona jest przez nieskończony szereg geometryczny, to suma tych szeregów jest skończona, wiec i czas osiągnięcia celu jest skończony.
11. Jak można interpretować alegorię jaskini Platona?
Platon mówi o ludziach siedzących w jaskini, patrzących przed siebie, przykutych do swego miejsca. Z tyłu - za nimi płonie prawdziwy ogień - oni widzą jednak tylko poruszające się na ścianie cienie - prawdziwej idei spostrzec nie mogą. Mogą jedynie interpretować to, co zostało im ukazane, nie mogą natomiast zobaczyć rzeczywistości. Żyją w ograniczonym Świecie własnych wrażeń. Symbol znikomości wiedzy ludzkiej, perspektyw poznania
Alegoria ta mówi, ze jesteśmy więźniami oszukiwanymi przez bezpośrednio dany świat pozorów, będący jedynie cieniem realnie istniejących idei (wzorców), ku którym powinniśmy się zwrócić
12. Kto wyznaczył matematykę jako model wiedzy pewnej?
Platon
13. Czego dotyczy teoria hylemorfizmu Arystotelesa?
Mówi o tym iż substancja zbudowana jest z materii i formy (hyle- materia, morfizm-forma). Struktura obiektu A musi zawierać w sobie B. Materia to tworzywo (materiał, budulec, hyle pierwotnie oznaczało drewno), posiadające cechy indywidualne (jednostkowe, decydujące o różnorodności obiektów) i posiadająca potencję, możliwość. Forma to kształt (każda materia posiada kształt),posiadający cechy ogólne (koniecznościowe, gatunkowe) i posiadające własną aktywność. Tak pojmowana substancja jest elementem fizyki zajmującej się ruchem.
14. Jakie są główne problemy metafizyki Arystotelesa?
Arystoteles przedstawił pięć definicji, które charakteryzują metafizykę:
a) metafizyka zajmuje się przyczynami i pierwszymi lub najwyższymi zasadami (czysty akt, czysta realizacja),
b) metafizyka zajmuje się bytem jako bytem, c) metafizyka zajmuje się substancją, d) metafizyka zajmuje się bogiem i substancją ponadzmysłową, e) metafizyka zajmuje się uzasadnianiem przyrody w oparciu o jej strukturę.
15. Co przysługuje substancji w koncepcji Arystotelesa?
Arystoteles uważa za substancję złożenie formy i materii. Żaden przedmiot nie jest tylko i wyłącznie materią, ale żeby istnieć musi posiadać jakąś formę.
Zdaniem Arystotelesa wszystkie rzeczy posiadają cztery przyczyny. Dwie z nich są zewnętrzne, a pozostałe dwie wewnętrzne. Materia i forma to przyczyny zewnętrzne. Forma odpowiada na pytanie: Co to jest? Materia odpowiada: Z czego coś jest zrobione? Pozostałe dwie przyczyny wewnętrzne to przyczyna i cel. Przyczyna odpowiada na pytanie: dlaczego dana rzecz powstała? Natomiast cel: po co coś zostało zrobione?
16. Czy poznanie substancji jest nam dane bezpośrednio?
Poznanie substancji nie jest nam dane bezpośrednio, ponieważ nikt nigdy substancji nie badał, w przeciwieństwie do materii, nie uzyskując w zamian żadnej odpowiedzi. Wciąż nie wiemy bez czego nie może istnieć substancja. Lecz w żaden sposób nie da się jej zniszczyć.
17. O jakie pojęcia św. Tomasz rozszerzył arystotelesowską materię i formę?
ŚW. TOMASZ dokonuje rozróżnienia między istotą (czyli formą i materią lub samą formą) a istnieniem. W rzeczach stworzonych istnieje złożenie istoty i istnienia, natomiast w Bogu istota jest jednoznaczna z istnieniem. Bóg jest bytem prostym, nie występuje w nim żadne złożenie, istnieje na mocy swej istoty gdyż jest bytem absolutnym. W Bogu nie można dokonać rozróżnienia, między tym, czym Bóg jest aktualnie a czym mógłby być. Nie można pytać, czy Bóg mógł uczynić coś, czego nie uczynił.
ARYSTOTELES w swej teorii bytu, teorii esencjonalnej, rozpatruje byt w aspekcie istoty, która decyduje o tym, że byt jest tym, czym jest, a nie czymś innym; BYT jest jednoznaczny z ISTOTĄ. Lecz ARYSTOTELES nie tłumaczy, dlaczego byt jest, jego rozumowanie jest niezupełne, bo nie uwzględnił roli istnienia w bycie.
ŚW. TOMASZ głosi teorię egzystencjalną, w której BYT określa się ważności od ISTNIENIA.
Św. Tomasz rozszerzył arystotelesowską materię i formę o pojęcia istoty i istnienia.
18. Jakie transcendentalia przysługują bytowi?
- Transcendentalia relatywne: „odrębność” („coś”), „dobro”, „prawda”
- Transcendentalia absolutne: „rzecz” i „jedność”
19. Wymień główne problemy filozofii przyrody.
Fiolzofia przyrody:
1) Nieożywionej - Rozważa w przyrodzie wszystko w abstrahowaniu od momentu, czy coś tam żyje, czy nie żyje. Bada własności bytów materialnych, materię, ogół ciał. Pojawiają się tu zagadnienia przestrzeni, czasu, ruchu, struktura ciał materialnych, pojęcie prawa przyrody, zagadnienie determinizmu, pojęcie przyczynowości., nieskończoności lub skończoności kosmosu.
2) Ożywionej - Najważniejsze jest filozoficzne studiowanie bytów obdarzonych życiem. Analizuje podobieństwa i różnice między materią martwą i żywą, problem istoty życia, antyczna natura życia, problem powstania życia, ewolucja życia, zagadnienia związane z pochodzeniem człowieka, ale tylko od strony somatycznej, określenie przyczynowości, determinizmu i celowości żywej przyrody.
Najważniejsze problemy z zakresu języka przyrody nieożywionej, to; ciało, przestrzeń, czas i ruch.
- materialność, przestrzenność, czasowość, zmienność i przygodność bytu fizycznego
- czym właściwie jest materia?
- czy świat ożywiony ewoluuje w jakimś konkretnym kierunku?
- początek i koniec Wszechświata, jego pochodzenie i przeznaczenie
- pytanie o możliwość ostatecznego poznania Wszechświata
20. Czego dotyczy teoria ewolucji?
Nauka ukazując nam zjawisko ewolucji kształtuje przed nami wizerunek całości życia jako procesu,
w którym jedynym zasadniczym i spójnym elementem jest zmienność. Dalszy jej rozwój tłumaczy, dlaczego jesteśmy tym, kim jesteśmy, oraz jak zgodnie ze zmiennością środowiska zmienimy się w przyszłości.
Ewolucja to przechodzenie do form bardziej złożonych lub doskonalszych. Ewolucja opiera się na zasadach:
· Wszystkie gatunki przekształciły się w epokach geologicznych
· Powstały inne odgałęzienia
· Rozwój od prostych do złożonych
· Człowiek wywodzi się od zwierzęcego przodka
· Istoty żyjące wywodzą się z przyrody nieożywionej
· Zjawiska psychiczne rozwijały się razem z narządami zmysłowymi i nerwami.
21. Co oznacza pojęcie creatio ex nihilo?
(stworzenie z niczego)—filozoficzna teoria głoszaca, ze swiat nie powstał z wczesniej istniejacego substratu (np. jakiegos rodzaju materii, energii, idei lub chaosu), lecz został powołany do istnienia w całości (a wiec wraz z materia) przez Stwórce.
22. Czy czas i przestrzeń istniały przed stworzeniem (wg św. Augustyna)?
Bóg jest stwórcą wszystkiego, więc czy mógł istnieć czas i przestrzeń bez Jego stworzenia?
Według św. Augustyna czas i przestrzeń przed stworzeniem świata nie istniały, ponieważ jego zmierzenie wskazuje na współistotną z nim zmienność. Bóg bowiem jest niezmienny i przed stworzeniem nie istnieje żaden czas tylko wieczność. Okazuje się ona pewnego rodzaju statycznym punktem, w której panuje doskonałość nie wymagająca żadnych zmian. Doświadczenie wieczności jest zależne od łaski Stwórcy, a nasze rozważania na ten temat są ograniczone przez ziemska perspektywę.
23. Jakie są założenia filozoficzne dotyczące czasu i przestrzeni w systemie fizyki Newtona?
Newtonowskie „omówienia” pojęć czasu i przestrzeni (ze Scholium Scholium)
„Do tej pory ustalałem definicje słów mniej znanych, tłumacząc ich sens wedle tego, jak chciałbym, aby je rozumiano w moim dziele. Nie definiuję czasu, przestrzeni, miejsca i ruchu, jako że są one wszystkim dobrze znane. Muszę jedynie zauważyć, że prości ludzie wyobrażają sobie te wartości w kategoriach związków, w jakich pozostają one wobec postrzegalnych przedmiotów. I aby pozbyć się wynikłych stąd pewnych przesądów, wygodniej będzie, jeśli wprowadzimy rozróżnienie na wartości absolutne i względne, rzeczywiste i pozorne, matematyczne i pospolite”.
Absolutny czas
„Absolutny, prawdziwy i matematyczny czas, sam z siebie i z własnej natury, płynie równomiernie bez względu na cokolwiek zewnętrznego i inaczej nazywa się “trwaniem”, względny, pozorny i potocznie rozumiany czas jest pewnego rodzaju zmysłową i zewnętrzną (niezależnie od tego, czy jest dokładny, czy nierównomierny) miarą trwania za pośrednictwem ruchu; jest on powszechnie używany zamiast prawdziwego czasu; taką miarą jest na przykład: godzina, dzień, miesiąc, rok”
Absolutna przestrzeń
„Absolutna przestrzeń, ze swej własnej natury, bez względu na cokolwiek zewnętrznego, pozostaje zawsze taka sama i nieruchoma. Względna przestrzeń jest pewnego rodzaju podległym ruchowi rozmiarem lub miarą absolutnej przestrzeni, którą nasze zmysły określają za pośrednictwem położenia ciał i którą powszechnie bierze się za nieruchomą przestrzeń; takimi są rozmiary podziemnej, powietrznej lub niebieskiej przestrzeni, określone ich położeniem względem Ziemi. Przestrzeń absolutna i względna są takie same w kształcie i wielkości, ale nie pozostają zawsze numerycznie tymi samymi”.
Newton przyjął, że istnieje posiadająca naturę duchową przestrzeń absolutna, czas i ruch absolutny. Wszystkie te elementy są własnością absolutnej substancji Boga – są organami, przez które jest on wszędzie obecny i czynny. Zjawiska istnieją w czasie absolutnym, który jest niezależny od zjawisk materialnych. Czas absolutny prawdziwy i matematyczny sam z siebie i przez swoją naturę upływa równomiernie bez związku z czymkolwiek zewnętrznym i nazywa się go trwaniem. Przestrzeń absolutna przez swą naturę, bez zwiazku z czymkolwiek zewnętrznym, pozostaje zawsze taka sama i nieruchoma.
24. Dlaczego Kartezjusz nazywany jest twórcą filozofii nowożytnej? Jaki nowe problemy wprowadził do filozofii?
Kartezjusz został pierwszym twórcą nowożytnego systemu filozoficznego poprzez nadanie percepcji znaczenia drugorzędnego w porównaniu z rozumem w procesie formowania się wiedzy prawomocnej o świecie. Jako pierwszy uczynił człowieka rzeczywistym podmiotem, a całość rzeczywistości sprowadził do jego przedstawień- wskazał w ten sposób drogę nauce nowożytnej.
Podkreślając odrębność substancji duchowych i cielesnych zakwestionował wcześniej bezkrytycznie przyjmowaną tezę o tożsamości bytu i myślenia. Wprowadził w centrum zainteresowania filozofii nie byt, lecz wiedzę. Rekonstruując porządek bytu korzystając z boskiej gwarancji, wraca do tradycyjnego przeświadczenia, że świat jest zbiorem istniejących obiektywnie substancji.
...
nekochanowa