ref. TO.rtf

                                          Zagrożenia toksyczne w przemyśle.

              Zmieniające się w szybkim tempie technologie produkcji powodują wzrost zagrożeń powodujących skażenie środowiska naturalnego oraz zwiększają zagrożenia zdrowia i życia. Co roku różnego rodzaju wypadki komunikacyjne, katastrofy przemysłowe powodują ogromne zniszczenia w środowisku naturalnym i śmierć tysięcy ludzi. Często to człowiek w wyniku braku ostrożności, nieprzestrzegania odpowiednich przepisów bezpieczeństwa, lekkomyślności oraz braku wiedzy i niedostatecznej reakcji doprowadza do sytuacji niebezpiecznych w wyniku czego życie ludzkie staje się zagrożone.

Co to są Toksyczne Środki Przemysłowe ?

Toksyczne Środki Przemysłowe ( TSP ) – to środki chemiczne i ich związki stosowane w procesach technologicznych ( spożywczych, farmaceutycznych, chemicznych, petrochemicznych, itp. ), składowane oraz przewożone transportem samochodowym i kolejowym stwarzając zagrożenie dla ludzi i środowiska w przypadku:

* awarii linii produkcyjnych,

* wycieku,

*  wypadku i katastrofy komunikacyjnej,

* nadmiernego gromadzenia i magazynowania

Elementy zagrożenia to:

* zakłady azotowe,

* zakłady chemiczne ( Tarnów, Oświęcim, Kwidzyn, Puławy, Włocławek, Brzeg Dolny),

* transport drogowy, kolejowy i morski,

* przestarzałe technologie i wyeksploatowane urządzenia,

* niekorzystne usytuowanie zakładów przemysłowych i dróg,

* zakłady pracy państw sąsiednich usytuowane w pobliżu granic.

TŚP dzielą się na następujące grupy:

* środki z przewagą działania duszącego - fosgen, chlor, chloropikryna.

* środki z przewagą działania ogólnotrującego - cyjanowodór , tlenek węgla.

* środki o działaniu duszącym i ogólnotrującym - dwutlenek siarki, tlenki azotu, kwas azotowy, akrylonitryl, fluorowodór.

* środki działające na przesłanie i przekazywanie impulsu nerwowego (trucizny neuro - tropowe) - związki fosforoorganiczne, dwusiarczek węgla, czteroetylek ołowiu,.

* środki o działaniu duszącym i neurotropowym - hydrazyna, amoniak, dwumetylohydrazyna.

* trucizny metaboliczne - tlenek etylenu, dwuchloroetan.

* środki zakłócające wymianę substancji - dioksyna, polichloropochodne benzofuranu.

Wykrywaniem , lokalizacją i likwidacją skażeń powstałych w wyniku działania TSP zajmują się:

* służby ratownictwa chemicznego – w większych zakładach przemysłowych,

* wyspecjalizowane jednostki ratownictwa chemicznego PSP,

* pododdziały chemiczne Wojska Polskiego – używane w przypadku rozległych katastrof

          W celu sprawnego rozpoznania zagrożenia i przystąpienia do czynności ratowniczych opracowano specjalne instrukcje dla służb ratowniczych w oparciu o przepisy międzynarodowe:

- Transport Kanada (TCO),

- U. S. Departament of Transportation (DOT),

- Sekretariat of Transport and Communications of Mexico (SCT)

zawierający :

*klasyfikację materiałów niebezpiecznych;

*numerację materiałów niebezpiecznych;

*numery rozpoznawcze zagrożenia;

*sposoby oznaczenia substancji niebezpiecznych w transporcie

*procedury ratownicze

Obecnie szacuje się iż z każdym rokiem przybywa ok 600 nowych substancji więcej.

Każda substancja chemiczna w zbyt dużych ilościach może być toksyczna i negatywnie wpływać na organizmy żywe.

W Polsce uznaje się, że ok. 54 różnych substancji może stwarzać wyjątkowe zagrożenie w przypadku katastrofy ekologicznej. Wśród tych substancji można wyróżnić m.in.:

- trójchlorek fosforu (PCl3), jego poprawna nazwa chemiczna to chlorek fosforu (III). Związek ten jest bezbarwną, dymiącą na powietrzu cieczą, o charakterystycznym, ostrym zapachu. Jest używany w przemyśle barwników (chlorowanie) oraz nawozów sztucznych (substrat w syntezie fosforanów). Stosuje się go także jako dodatek do benzyn (pełni funkcje plastyfikatora).

- dwuchlorek siarki (S2Cl2), jest używany głównie w przemyśle cukrowniczym, ale także, podobnie jak chlorek fosforu, podczas syntezy barwników.

- izocyjanian metylu (CH3NCO), to substancja, która znajduje zastosowanie przy produkcji insektycydów i poliuretanów.

- fosgen, czyli dichlorek karbonylku (COCl2) to związek chemiczny, który w warunkach standardowych jest bezbarwnym, trudno rozpuszczalnym w wodzie gazem. Niegdyś substancję tą używano jako gaz bojowy, czyli środek o działaniu trującym i duszącym. Dziś jest używany jako substrat w syntezie barwników, farmaceutyków oraz kauczuku.

- dinitrofenol, podobnie jest stosowany jako substrat w syntezach leków i barwników.

- chloroetanol - to substancja używana do produkcji tworzyw sztucznych.

- akrylonitryl używa się do wyrobu włókien sztucznych.

- siarkowodór (H2S) , inaczej nazywany sulfonem to bezbarwny duszący gaz, charakteryzujący się ostrym, duszącym zapachem. Znajduje zastosowanie w analizie chemicznej, a także w syntezach organicznych, do produkcji gumy oraz w papiernictwie i chłodnictwie.

- amoniak (NH3) jest substancją bezbarwną, cieczą, o ostrej i duszącej woni. Używa się go do produkcji nawozów sztucznych, tworzyw, a także w chłodnictwie. Stanowi główny substrat w przemysłowej metodzie otrzymywania kwasu azotowego (V).

- disiarczek węgla (CS2) - siarczek węgla (IV) to ciecz o żółtawym zabarwieniu lub bezbarwna. Jest substancja łatwopalną. Używa się go jako rozpuszczalnika oraz do produkcji jedwabiu wiskozowego.

- bromek metylu (CH3Br), stosuje się go do wyrobu insektycydów.

- tlenek etylenu, inaczej epoksyetan, stanowi substrat do produkcji 1,2-etanodiolu.

- chlor (Cl2) to żółtozielony gaz o charakterystyczny, ostrym i duszącym zapachu, łatwo drażni błony śluzowe. Jego podstawowe zastosowanie to środek odkażający i dezynfekujący. Używa się go także do bielenia, osuszania. Wykorzystując jego właściwości utleniające stosuje się go do uzdatniania wody.

- dioksyny , substancje używane w syntezie organicznej, jednocześnie stanowią zanieczyszczenie pestycydów.

- fluorowodór (HF) - jest bezbarwną cieczą lub gazem (Ttop wynosi ok. 19 ºC), łatwo rozpuszcza się w wodzie. Stosuje się go do produkcji kwasu fluorowodorowego, niezbędnego przy obróbce szkła, fluoru, w syntezie związków fluoroorganicznych tzw. freonów, wykorzystywanych m.in. w technice chłodniczej, a także w petrochemii.

- cyjanowodór (HCN), zwyczajowo jest nazywany kwasem pruskim. To substancja występująca w postaci lotnej cieczy, o charakterystycznym zapachu migdałów. Jest używany w produkcji barwników, w analizie chemicznej, a także jako gaz bojowy.

Szacuje się, że w Polsce znajduje się obecnie ok. 3500 zakładów przemysłowych, które mogą stwarzać zagrożenie dla środowiska. Spośród tych 3500 zakładów aż 100 stwarza bardzo wysokie zagrożenie toksyczne.

W sposób jednoznaczny określają rodzaj niebezpieczeństwa środki transportu które przewożą niebezpieczne substancje zgodnie z międzynarodowymi przepisami oznacza się pomarańczowymi tablicami umieszczonymi z przodu i z tyłu środka transportu oraz dodatkowo znormalizowanymi nalepkami (piktogramami).

Dla szybkiego  określenia potrzebnych działań ratowniczych opracowano procedury ratownicze, które mogą być umieszczane obok nalepki (piktogramu) która oznacza nam rodzaj zagrożenia.

Według Państwowej Inspekcji Pracy, w Polsce jest 160 zakładów, które posiadają (produkują, magazynują, wykorzystują w procesie produkcyjnym zakładu) TŚP w ilościach stwarzających zwiększone i duże ryzyko awarii. Nie ma województwa, w którym nie występowałby któryś z nich. Najwięcej niebezpiecznych zakładów jest na Lubelszczyźnie i w regionach uprzemysłowionych - na Kujawach i Pomorzu, na Śląsku i w Małopolsce. Najmniej zlokalizowanych jest w województwie świętokrzyskim oraz na Warmii i Mazurach.

Postępowanie w przypadku skażenia środowiska:

Ogromne znaczenie w trakcie ratowania ludzi przed skażeniem środkami trującymi ma sposób, w jaki udziela się pierwszej pomocy. Przeprowadzenie akcji ratowniczej zależy od rodzaju substancji, jaką zostało skażone środowisko oraz jej właściwości. Pierwszym punktem jest zlikwidowanie środka, który wpływa trująco na człowieka. Należy przeprowadzić ewakuację, zdjąć skażone ubranie z ciała, w przypadku zatrucia drogą pokarmową należy spowodować wymioty, w celu usunięcia toksycznej substancji z organizmu człowieka. Następnie można podawać odtrutki oraz udzielić pierwszej pomocy medycznej. Jeżeli poszkodowany jest nieprzytomny, to nie należy podawać mu żadnych środków doustnych. U osób z zatrzymaniem krążenia oraz bezdechem stosuje się resuscytację. Jeżeli doszło do zatarcia oczu trującą substancją, należy je przemywać kilkakrotnie dużą ilością wody. Wyjątek stanowią oparzenie wapnem palonym. W tym przypadku nie wolno przemywać oczu wodą, a zaleca się zastosowanie oleju parafinowego. Poparzenie spowodowane zasadami przepłukuje się rozcieńczonymi roztworami kwasów (np. kwasu octowego, kwasu borowego). Natomiast w przypadku poparzeń kwasami, w przeciwieństwie do oparzeń zasadami nie używa się środków neutralizujących. W takich urazach przemywa się rany zawsze tylko wodą.