Pedagogika – wykłady
1. Istota i początki socjologii: przedmiot zainteresowań socjologii; początki refleksji socjologicznej;
2. Początki socjologii naukowej ( A. Comte, E. Durkheim, M. Weber); początki i rozwój socjologii w Polsce (Znaniecki).
3. Typologie społeczeństw: typy ładów społecznych; społeczeństwa tradycyjne i nowoczesne; pierwotne, rolnicze, industrialne, postindustrialne;
4. Orientacje socjologiczne: kryteria wyróżniania orientacji; teorie strukturalno-funkcjonalistyczne; teorie konfliktu; teorie interakcji;
5. Zmiana społeczna: pojęcie zmiany, rozwoju i postępu; ruchy społeczne; trauma zmian społecznych;
6. Globalizacja: wyzwania globalizacji; spór o globalizację; społeczeństwo ryzyka; społeczeństwo informacyjne.
Literatura obowiązkowa:
1. Giddens A., Socjologia. Warszawa 2004. Rozdziały – 1, 3, 20.
2. Szacka B. Wprowadzenie do socjologii, Warszawa 2003. Rozdziały – I, IV,
3. Sztompka P. Socjologia. Analiza społeczeństwa. Kraków 2002. Rozdziały – 19.
Początki i rozwój refleksji socjologicznej
Refleksja o życiu społecznym jest prawie tak dawna jak samo życie społeczne. Przednaukowa refleksja socjologiczna to wiedza ludowa i refleksja mędrców, pierwsza zwana mądrością ludową a druga filozofią. Mamy mało śladów refleksji w kulturach przedpiśmiennych. Mamy też nikłą wiedzę o refleksji socjologicznej w innych cywilizacjach. Spisane przekazy najdawniejsze o początkach naszej cywilizacji (Biblia, Homer). W dziejach naszej cywilizacji ( stanowiącej niewielką część ludzkości!), za przełomowy w rozwoju refleksji socjologicznej uważamy okres starożytnej Grecji.
Uzasadnienie:
- przejście od naiwnego monizmu do krytycznego dualizmu (K. Popper)
- sformułowanie problemu autonomii jednostki ludzkiej.
Naiwny monizm to wiara w to, że życie społeczne nie różni się od życia przyrodniczego, podlega takim samym prawom, na które człowiek nie ma wpływu.
Krytyczny dualizm to dostrzeżenie zasadniczej różnicy między prawami ustanawianymi przez ludzi i prawidłowościami przyrody, na które ludzie nie mają żadnego wpływu.
Problem autonomii jednostki – Grecy stworzyli cywilizację, która uczyniła człowieka zdolnym do stania się świadomym samego siebie jako jednostki
Dlaczego?
Generalnie, refleksja socjologiczna rodzi się w czasach kryzysu, kiedy poddaje się w wątpliwość dotychczas obowiązujące reguły.
A Grecja klasyczna, to ujednostkowienie, kontakt kulturowy, ruchliwość społeczna, zróżnicowanie społeczne, niestabilność wierzeń i ustrojów politycznych. Inaczej mówiąc przejście do innego typu społeczeństwa, od plemiennego do niewolniczego, od sakralnego do świeckiego, od zamkniętego do otwartego.
Szacki. Ład społeczny stał się problemem, którego rozwiązanie wymagało odwołania się do ludzkiego rozumu i sztuki, a nie po prostu do bogów i przodków, którzy przez tysiąclecia byli najwyższymi autorytetami.
Miasto-państwo, polis
Polis – wspólnota obywateli, którzy sami sobą rządzą. Nie jest państwem rozumianym jako system instytucji politycznych.
- na tyle niewielkie, że można wszystkich znać „z widzenia”
- wspólnotę tworzą wolni mieszkańcy pochodzący z rodzin obywatelskich
- ma charakter nie tylko wspólnoty polityczno-społecznej, również moralnej i religijnej.
Platon (ok. 427-347 p.n.e.)
Analizował życie społeczne, prawa jego stabilności i rozwoju. Można powiedzieć, że był pierwszym postrzegającym społeczeństwo jako system. Jako jeden z pierwszych zastosował metaforę społeczeństwa jako organizmu.
Szacki (24) Przedstawia ona społeczeństwo (państwo) jako całość, złożoną z większej lub mniejszej liczby różniących się od siebie części, które wypełniają w jej obrębie odmienne funkcje i są z tego powodu równie niezbędne dla jej sprawnego funkcjonowania...’
Główne tematy
- zróżnicowanie społeczeństwa, nierówności uważał za jedno ze źródeł rozkładu państwa. Stąd postulat likwidacji własności prywatnej i rodziny dla uniknięcia partykularyzmów.
- ujednostkowienie społeczeństwa, postępującą indywidualizację uważał za zagrożenie dla ładu społecznego, stąd postulat uniformizacji zachowań, myśli i uczuć (reglamentacja muzyki)
- podział pracy, kto do czego się urodził( ma zdolności) tym się powinien zajmować. Wyróżnił: mędrców - wojowników i lud.
- rozmiar państwa, ustalił optymalną liczbę ludności na 5040. Rozrost uważał za niebezpieczny.
- geograficzne położenie państwa, wywiera silny wpływ na jego stan i moralność. Np. bliskość morza stwarzając możliwość handlu prowadzi do braku zaufania i przyjaźni.
Arystoteles (384-322 p.n.e.)
Był uczniem Platona (nauczycielem Aleksandra Wielkiego), stworzył rozbudowany system filozoficzny. Przez stulecia słowo ”filozof” oznaczało Arystotelesa. Uznając nadrzędność całości społecznej, uważał jednak, że najlepszy ustrój to taki, w którym każdy czuje się najlepiej i szczęśliwie żyje. Sformułował jedną z najsłynniejszych tez o człowieku jako „zwierzęciu politycznym”, stworzonym do życia w państwie (społeczeństwie).
Główne tematy:
- samowystarczalność, cecha przysługująca państwu, które z tego powodu jest konieczne. Samowystarczalność to nie autarkia lecz zdolność ekonomiczna i moralna do zaspokajania potrzeb mieszkańców.
- wspólnota moralna, celem życia w państwie jest nie tylko zaspokajanie potrzeb materialnych ale też dążenie do cnoty, pięknych uczynków.
- różnorodność i komplementarność części, współpraca różnorodnych części tworzy harmonię całości.
- struktura społeczna, na którą składają się rodziny, klasy ekonomiczne i stany. Państwo składa się z rolników, rzemieślników, kupców, wyrobników, żołnierzy, kapłanów, bogaczy, urzędników, sędziów. Za ważny uważał podział ze względu na zamożność i we właściwym upatrywał podstawy stabilności państwa. Wielką rolę przypisywał stanowi średniemu jako ostoi tegoż ładu.
- klasyfikacja ustrojów, trzy właściwe; królestwo, arystokracja, politeja, oraz trzy zwyrodnienia; tyrania, oligarchia, demokracja.
Początki socjologii naukowej
Nauka:
-przedmiot badań, dziedzina, zakres
-metody i techniki badawcze
-cel
-pojęcia i terminy, język
-teorie badawcze, paradygmaty
-prawa
Warunki i okoliczności przejścia do naukowego uprawiania socjologii
Powstanie socjologii jako dyscypliny naukowej uwarunkowane było odejściem od wiedzy potocznej i “nieuporządkowanej” refleksji mędrców do uporządkowanej refleksji naukowej uznającej społeczeństwo za byt swoisty, odrębny również od państwa. Dokonanie tego kroku było poprzedzone wystąpieniem w Europie wielu zjawisk, procesów, których natężenie przepadało na XVIII wiek:
· poznawanie innych kultur – pozaeuropejskich
· dostrzeżenie zmienności kultur w czasie – pojawienie się pojęcia rozwoju
· polityczne i społeczne doświadczenia Wielkiej Rewolucji Francuskiej
· rewolucja przemysłowa, przejście od gospodarki opartej na rolnictwie do gospodarki opartej na przemyśle
· zamiana pracy w gospodarstwie domowym na pracę w fabryce
· zmiana postrzegania czasu – pojawienie się kategorii czas pracy i czas wolny
· migracje ze wsi do miast
· spadek znaczenia wspólnot
· innowacje i wynalazki techniczne
Zmieniały się podstawy funkcjonowania społeczeństwa – zatrudnienie i dochody, społeczności lokalne, rodzina, religia. Gospodarstwo domowe przestało być miejscem zaspokajania wszystkich potrzeb. Nowy porządek skłaniał do refleksji – oświecenie, rozwój nauki wolnej od tradycji, religii i dogmatów. Wraz z nową koncepcją nauki powstaje nowoczesny system nauk (dzisiaj już tradycyjny, anachroniczny!!) z fizyką, biologią oraz socjologią i innymi naukami społecznymi
Ten okres nazywany jest okresem przejścia od społeczeństwa tradycyjnego do nowoczesnego. Świat XVIII wieku był bliższy temu sprzed tysięcy lat niż dzisiejszemu!.
August Comte (1798-1857)
Kształcił się na matematyka, zajął się po amatorsku ? pomysłem stworzenia systemu filozoficznego, stanowiącego w intencji syntezę całej dostępnej wiedzy, metodę jej zdobywania oraz program i podstawę naprawy społeczeństwa.
Był reprezentantem pozytywizmu, prądu umysłowego, w którym znalazły się pomysły na przezwyciężenie kryzysu społecznego doby rewolucji przemysłowej. Chodziło o znalezienie dobrej – pozytywnej wiedzy, która byłaby użyteczna dla organizowania społeczeństwa. Inne odpowiedzi podawali np. socjaliści!
Budował swój system nauki pozytywnej jako lekarstwo na kryzys społeczeństwa. Uważał, że „upadek filozofii teologicznej i odpowiadającej jej władzy duchowej pozostawił społeczeństwo bez jakiejkolwiek dyscypliny moralnej.” Nauka, aby mogła odegrać taką rolę czynnika rekonstrukcji społeczeństwa musi obejmować problematykę społeczną, polityczna, moralną – temu ma służyć utworzenie socjologii.
Wkład A. Comte`a
· nadanie nowej nauce nazwy
· określenie przedmiotu badań socjologii
· zaproponowanie metod badawczych
Po raz pierwszy użył nazwy nowej nauki w IV tomie Kursu filozofii pozytywnej.
Socjologia w klasyfikacji nauk
Miejsce każdej nauki w hierarchicznym systemie jest wyznaczone przez dwa rodzaje kryteriów. Logiczne i historyczne.
Logiczne;
· stopień malejącej ogólności i abstrakcyjności
· stopień rosnącej złożoności
· stopień doniosłości praktycznej
Historycznie, każda nauka przygotowuje następną i stanowi warunek konieczny jej powstania i każda wykorzystuje dorobek tej, która powstała wcześniej. Nauki tworzą następującą hierarchię: matematyka, astronomia, fizyka, chemia, biologia, socjologia.
Matematyk jest najbardziej abstrakcyjna, najprostsza i najbardziej oddalona od praktyki. Socjologia najbardziej konkretna, złożona i zwiąana z praktyką. To jedna z wielu klasyfikacji, które wtedy powstawały.
Przedmiot i zadania socjologii
Socjologia miała być jedyną nauką o społeczeństwie. Przedmiotem badania był cały organizm społeczny podlegający stałej ewolucji. Zasadniczy problem teoretyczny polegał na pogodzeniu dwóch punktów widzenia; odkrywaniu praw zarówno względnie trwałej budowy społecznego organizmu, jak i jego nieustannego rozwoju, praw porządku i praw postępu. Do przedmiotu socjologii należy wszystko co nie należy do przyrodoznawstwa.
Przedmiotem jest ten sam porządek społeczny podlegający zmianom, organizm społeczny jako taki a nie konkretne społeczeństwo
Statyka społeczna
Statyka społeczna zajmuje się badaniem porządku społecznego, inaczej mówiąc, wzajemnymi związkami między różnymi częściami społecznego organizmu, kształtowania się consensusu społecznego. Zajmuje się więc badaniem takich instytucji jak rodzina; podział pracy; religia; język.
Dynamika społeczna
Założenia:
Ewolucja społeczeństw ma charakter prawidłowy i ukierunkowany.
Najważniejszym prawem jest prawo trzech stadiów; teologicznego, metafizycznego i pozytywnego( naukowego) wyjaśniania świata.
Przemiany świadomości sa skorelowane z przemianami we wszystkich dziedzinach życia społecznego. Historia jest realizacja doskonałego ładu społecznego.
Podmiotem dziejów jest ludzkość jako całość.
Emile Durkheim
1858 w Lotaryngii, w rodzinie żydowskiej, syn, wnuk i prawnuk rabinów. Gruntowne studia humanistyczne u wybitnych myślicieli (Bergson, Berr, Jaures) 1882 nauczyciel filozofii, 1885-86 studia w Niemczech. 1887 prace na uniwersytecie w Bordeaux. 1893 doktorat na Sorbonie . Na Sorbonie 1902 katedra pedagogiki a później pedagogiki i socjologii. 1896 L’Annee Sociologique . 1998 pierwszy tom . Dzieła ; Elementarne formy życia religijnego, Wiele tekstów rekonstruowano i drukowano. U nas, Zasady metody socjologicznej. O podziale pracy społecznej. Zmarł 1917.
W 1897 studium O samobójstwie.
Podstawy socjologii Durkheima
Fakty społeczne są podstawowym przedmiotem dociekań socjologa. Winny być traktowane jak rzeczy. Fakt społeczny to ... wszelki sposób robienia, utrwalony lub nie, zdolny do wywierania na jednostkę zewnętrznego przymusu; inaczej; taki który jest w danym społeczeństwie powszechny, mając jednak własna egzystencje, niezależną od jego jednostkowych manifestacji. Nie można redukować zjawisk społecznych do zjawisk psychicznych. Grupa jest czymś innym niż jednostka. Nie jest ich suma. Rzeczywistość społeczna jest dla jednostki rzeczywistością zastaną. Człowiek nie tworzy języka, metod pracy, religii, . Sposoby myślenia, czucia działania musi dostosować do obowiązujących w społeczeństwie pod groźba różnych sankcji.
Rzeczywistość społeczna jest rzeczywistością sui generis, są to fakty zewnętrzne w stosunku do jednostek, niezależne od jednostek. W miarę uspołecznienia społeczeństwo staje się wobec jednostki coraz mniej zewnętrzne, jest coraz silnie obecne w jednostce. Fakty społeczne należy badać jak rzeczy .
Samobójstwo
Samobójstwo jest przede wszystkim faktem społecznym. To stan społeczeństwa przygotowuje jednostki do samobójstwa. Samobójstwo nie wynika z psychicznego, indywidualnego wyboru, jest aktem społecznym , wynikającym ze stanu grupy społecznej, jest wymuszone prze grupę. Jest rezultatem zewnętrznego przymusu ze strony grupy społecznej. Dla wyjaśnienia samobójstwa ważne jest stopień integracji grupy ;stopień uzależnienia jednostki od grupy oraz stan społecznej regulacji-porządku społecznego.
Samobójstwo egoistyczne wynikające z rozpadu grupy, z malejącego związku między jednostka i grupą – na tyle jednak silnego aby wpływać na zachowania jednostki. Społeczeństwo podległe częściowo rozkładowi, pozwala uciec jednostce od siebie.
Samobójstwo altruistyczne - wywołane istnieniem nadmiernego związku jednostki z grupą. Społeczeństwo utrzymuje jednostkę w stanie zbyt ścisłej zależności. Samobójstwo altruistyczne popełniane całkowicie dobrowolnie, wynikające z reguł gry obowiązujących w danej grupie. Tak niestety jest z dzisiejszym zamachem samobójczym..
Samobójstwo anomiczne - kiedy zniesione zostają wszelkie ograniczenia, w wyniku kryzysu społecznego, rozpadu struktur społecznych. Ludzie przestają wiedzieć co jest możliwe a co niemożliwe, co sprawiedliwe a co niesprawiedliwe. Stan takiego rozprzężenia jest stanem anomii. Anomia będąc stanem braku regulacji jest źródłem cierpienia.
Trzy wyżej wskazane czynniki stanowią o krzywej samobójstw w społeczeństwie.
M. Weber (1864-1920)
Urodził się w Erfurcie, studiował prawo, ekonomię, historię. W 1892 zostaje profesorem prawa w Berlinie. Między 1903 a 1918 nie wykłada.
Uważał socjologię za dyscyplinę zasadniczo odrębną od nauk przyrodniczych. Przedmiotem badań socjologii są działania ludzkie z ich niezbywalnym elementem – znaczeniem. Zadaniem socjologii jest rozumienie działań poprzez interpretację nadawanych im znaczeń.
Rozumienie jest możliwe w zależności od rodzaju działań. Działania racjonalne wynikają z kalkulacji kosztów, działania tradycjonalne rozumiemy dzięki pamięci historycznej a afektywne dzięki empatii.
Był autorem koncepcji legitymizacji władzy poprzez tradycję charyzmę i prawo.
Wyjaśniał procesy powstawania kapitalizmu. Doceniał w tym procesie rolę etyki protestanckiej.Za główne cechy kapitalizmu uważał:
- przedsiębiorczą organizację kapitału – połączenie chęci zysku z zasadami księgowości,
- zracjonalizowanie technologii – przekładanie wynalazczości na zyski na masowym rynku konsumenta,
- występowanie wolnej siły roboczej – sprzedaż siły roboczej wymuszana ekonomicznie,
- nieograniczone rynki – wolne, pozbawione monopoli.
Koncepcja typów idealnych – uwypuklenie niektórych elementów rzeczywistości, nie odzwierciedla rzeczywistości lecz służy jej pojęciowemu uporządkowaniu, stawianiu hipotez.
Florian Znaniecki – 1882 – 1958, Niedaleko Włocławka, w rodzinie dzierżawcy ziemskiego studia w Warszawie. Literatura i poezja, Relegowany z uniwersytetu wyjeżdża za granicę. Gdzie studiuje, pracuje, w tym również Legia Cudzoziemska. Genewa – kursy magisterskie ?, Między innymi Durkheima i Bergsona. W Krakowie UJ 1910 doktora z filozofii. Praca w Towarzystwie Opieki nad Wychodźcami i w 1913 spotyka w Warszawie Wiliama Thomasa. W 1914 jedzie do USA. I tak powstaje wspólne dzieło Chłop polski w Europie i w Ameryce. W 1920 wraca do Polski. Profesor na Uniwersytecie Poznańskim. Jest twórca instytucjonalnej socjologii w Polsce.. Socjologia wychowania, nauki o kulturze, współczesna narody. Etc. Wykłada również w USA i tam tez jedzie latem 39 roku. I tam zostaje.
Współczynnik humanistyczny
Socjologia zajmuje się badaniem faktów doświadczanych przez ludzi. Przedmiot doświadczeń bywa z reguły określany jako „ten sam” zarówno przez ludzi, którzy doświadczali go wiele razy w przeszłości, teraźniejszości i będą doświadczać w przyszłości.
Doświadczenia może być pierwotne gdy osobiście doświadczamy bólu, przeżywamy marzenie senne i rekonstruktywne, gdy o zdarzeniach dowiadujemy się na podstawie relacji innych osób.
W rezultacie przedmiotem zainteresowań socjologii nie są grupy jako takie, lecz grupy rozumiane tak, jak są one doświadczane przez ludzi. Świat społeczny to „jednostki dane w ich własnym doświadczeniu i doświadczeniu innych jednostek” oraz ‘grupy dane w doświadczeniu ich uczestników i outsiderów”
Tak więc wszelkie obiekty świata społecznego istnieją w nim ze współczynnikiem humanistycznym, to jest obiektywizują się poprzez ludzi, którzy ich doświadczają – są one takie jakie są w doświadczeniach ludzi.
Grupa społeczna
Jest ponadosobowym systemem wartości i działań , wspólnym członkom grupy i obejmującym te wartości i działania , które należą do ich ról jako członków grupy.
Komponenty grupy społecznej;
- więź oddzielająca członków grupy od nie członków,
- doświadczanie przez członków, grupy jako ponadindywidualnej jaźni społecznej, myślenie i działanie w kategoriach „my”
- dysponowanie dobrami materialnymi oraz dobrami duchowymi,
Zinstytucjonalizowane działania doświadczane jako instytucje i tworzące dynamiczna organizację grupy.
Grupa – jest czymś z dziedziny przedstawień zbiorowych, istnieje jedynie w ludzkich doświadczeniach, wyobrażeniach, jest czymś z dziedziny ludzkiej myśli. Grupa istnieje przede wszystkim przez to, że jej członkowie uważają ją za istniejącą w oddzieleniu od reszty świata.
Teoria roli społecznej
Rola jest pełniona w określonym kręgu innych osób, które muszą zaakceptować pełnienie roli przez dana jednostkę. Między odgrywającym rolę a kręgiem społecznym istnieje więź tworzona przez zespół wartości pozytywnie ocenianych przez wszystkich. Krąg to ci wszyscy, którzy przyznają prawa i mają obowiązki wobec pełniącego daną rolę. Np. rola nauczyciela ile elementów ?? uczniowie, administracja, rodzice , ???
Typy społeczeństw
W teoriach ewolucjonistów najczęściej stosowanym kryterium był poziom techniki określający podstawowy sposób zdobywania środków do życia : społeczeństwo zbieracko-myśliwskie - nie znające uprawy roli; rolnicze społeczeństwo kopieniackie -nie znające pługa i uprawiające ziemię za pomocą motyki; rozwinięte społeczeństwo rolnicze używające pługa; społeczeństwo przemysłowe.
...
maciupek87