Gerontologia to wielodyscyplinarna nauka dotycząca wszystkich aspektów starzenia się: biologicznego, psychologicznego, socjologicznego i demograficznego.
Geriatria (gerontologia kliniczna) jest dziedzina medycyny dotyczącą fizjologicznych i patologicznych aspektów starzenia się człowieka oraz problemów klinicznych starszego wieku.
Starzenie się to długotrwały i nieodwracalny proces fizjologiczny w rozwoju człowieka.
Procesy starzenia rozpoczynają się u człowieka w wieku średnim i nasilają się z upływem czasu, jest to wiec zjawisko dynamicznie przebiegające w czasie.
Końcowym okresem starzenia się jest śmierć.
Starzenie charakteryzuje niemożność utrzymania homeostazy w warunkach fizjologicznych.
Cechy procesu starzenia się:
-powszechność
-progresywność
-długotrwałość (początek śmierci)
-trójwymiarowość (gatunku, osobnika, populacji)
-trójpłaszczyznowość (biologiczna. Psychologiczna, społeczno-socjalna)
-mierzalność
-inwolucyjność (na poziomie ultrastruktury, komórki, tk, układu)
-złożoność etiologii
Mierzalność:
-ocena subiektywna – mam tyle lat na ile wyglądam
-wygląd zewnętrzny
-wiek biologiczny
-wiek sprawnościowy
-wiek metrykalny
Ocena starości populacji:
-przeciętna długość życia (zależność od historii i środowiska)
-przeciętne dalsze trwanie życia (wskaźnik prognostyczny)
-udział w % osób starszych w populacji
Starzenie się społeczeństwa:
-zmniejszenie liczby urodzeń
-wzrost długości życia
Przeciętne trwanie życia w Polsce w 2008 roku wyniosła:
-mężczyźni 71.3 lat
-kobiet 80 lat
W ciągu 10 lat wydłużyło się blisko 3 lata. Na początek XXI wieku wyniosło 55 lat.
Długość trwania życia:
-cechy genetyczne
-warunki bytowe
-styl życia
-poziom opieki zdrowotnej
-stan środowiska
Wielochorobowość 3,8 przewlekłych stanów chorobowych jednocześnie u jednej starszej osoby w Polsce wg GUS.
Wszystkie teorie starzenia można podzielić na:
-teorie zaprogramowanej śmierci zakładają że czas życia organizmu jest odliczany prze biologiczne zegary. Kiedy zegary odliczają pewną liczbę włącza się proces samobójczej śmierci organizmu.
-teorie kumulacji błędów wina obarczają negatywny wpływ środowiska. Czynniki mutagenne powodują błędy w kopiowaniu genów, w pewnym momencie procent błędów przekracza pewien poziom, którego organizm nie potrafi już zapewnić, co doprowadza do śmierci.
Przyczyny starzenia się:
-czynniki determinujące (genowe oraz metabolizm własny)
-czynniki modyfikujące starzenie tj.:
*czynniki osobnicze – choroby, otyłość
*czynniki środowiskowe- ze stylem życia ( powietrze, woda, leki)
*obciążenia psychiczne- stresy
*warunki socjalno-społeczne i aktywność człowieka (rodzinna, zawodowa)
Cel: niezależność osób starszych jest priorytetowym zadaniem w geriatrii.
Prewencja gerontologiczna:
-wczesność
-długotrwałość
-ukierunkowana na wszystkie płaszczyzny starzenia się (biologiczne, psychiczne, socjalne)
Cel: osiągnięcie max długości życia 120 lat w zdrowiu i sprawności.
ORGANIZACJA OPIEKI NAD OSOBAMI STARSZYMI
Typowe cechy osób starszych:
-wielochorobowość, niepełnosprawność (polipragmazja)
*chorują na 3-4 choroby przewlekłe
*zażywają przewlekłe 4-5 leków
-brak samodzielności
-powyżej 65 r,ż 2% to osoby obłożnie chore, stale pozostające w łóżku, a 17% to ludzie mający poważne problemy w zakresie poruszania się
Zaledwie 7% osób w wieku powyżej 75 rż nie zgłasza żadnych schorzeń przewlekłych.
Na warunki zdrowotne i społeczne nakładają się: warunki mieszkaniowe, sytuacja rodzinna i wsparcie otoczenia.
Po 75 rż zdecydowanie częściej pojawia się zniedołężnienie i tzw. wielkie problemy geriatryczne do których zaliczamy:
-upadki i złamania na tle osteoporozy
-otępienie i depresja
-omdlenia
- nietrzymanie moczu i stolca
-odleżyny
Zadania lekarza rodzinnego:
-opiekuje się pacjentami w wieku podeszłym wg tych samych zasad jakie stosuje się w stosunku do innych osób dorosłych
-niektóre oddziały NFZ premiują lekarzy rodzinnych poprzez przydzielanie im wyższego wskaźnika kapitalicyjnego za opiekę nad osobą starszą
Instytucje realizujące opiekę długoterminową w Polsce:
-opieka zdrowotna -NFZ
- pomoc społeczna
Opieka długoterminowa domowa realizowana w:
1) ramach systemu opieki zdrowotnej poprzez:
-pielęgniarkę środowiskowo-rodzinną pod nadzorem lekarza POZ
-pielęgniarkę domową (kontrakt na pielęgniarska opiekę długoterminową)
2) ramach pomocy społecznej przez:
-opiekunkę środowiskową (usługi opiekuńcze, gospodarcze i pielęgnacja podstawowa)
-pielęgniarkę lub innego terapeutę (usługi opiekuńcze specjalistyczne)
Opieka długoterminowa instytucjonalna:
1)realizowana w ramach systemu opieki zdrowotnej:
-oddziale szpitalnym dla przewlekle chorych
-zakładzie opiekuńczo-leczniczym (ZOL)
-zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym (ZPO)
-hospicjum
2) w ramach pomocy społecznej w :
-domu pomocy społecznej
Opieka półstacjonarna:
1)realizowana w ramach opieki zdrowotnej:
-w oddziale dziennym
2)w ramach pomocy społecznej:
-dziennym domu pomocy społecznej
AKTYWNOŚC FIZYCZNA SENIORÓW
Starzenie się może mieć różny przebieg. Może być ono:
-pomyślne wolne od chorób, stymulowane pozytywnym wpływem środowiska
-fizjologiczne o powolnym postępującym narastaniu deficytów
-patologiczne w którym spadek sprawności jest przyspieszony przez chorobę, czynniki psychologiczne i środowiskowe
Profilaktyka gerontologiczna:
-chroni zdrowie człowieka starego a nie przed starością
-zajmuje się eliminacja biologicznych i społecznych czynników zagrażających zdrowiu i przyspieszających proces starzenia się
Czynniki ryzyka przyspieszonej starości:
1)biologiczne:
-spadek aktywności ruchowej
-przeciążenie układu nerwowego –cywilizacja
-niewłaściwa dieta- nadmiar kalorii, spadek białka i witamin
-alkoholizm, nikotynizm, lekomania
2)społeczne
-przejście na emeryturę
-izolacja społeczna i psychiczna
-brak odpowiednich form rekreacji
-niewłaściwe nastawienie do starości i osób starszych
-nieuświadomienie w zakresie geriahigieny
Przy odpowiednim dozowaniu rekreacja ruchowa może wyeliminować większość z podanych czynników ryzyka.
Wg prof. Pędlicha aktywność fizyczna seniorów powinna być różnicowana:
-aktywność rekreacyjna (czynny wypoczynek)
-prewencyjna (zorganizowane, kompleksowe programy aktywności)
-leczniczo-rehabilitacyjna (zorganizowana i dostosowana do sytuacji zdrowotnej danego pacjenta w celu przywrócenia sprawności lub zapobieganiu utracie)
Aktywność fizyczna podejmowana w młodości i okresie dojrzałości jest kontynuowana często do późnej starości, zaś regularnie wykonywana gimnastyka, jazda na rowerze, pływanie pozostają nadal główna formą aktywności fizycznej.
Regularne ćwiczenia między 60 a 75 rż zmniejszają wskaźnik śmiertelności.
WHO podział seniorów na grupy aktywności fizycznej:
-zdrowi, sprawni fizycznie, samodzielni, wszystkie formy aktywności
-osoby chore przewlekle, niezależne, niesamodzielne, aktywność fizyczna poprawia sprawność i zapobiega niezależności
-osoby chore, niesprawne, zależne od innych, właściwy dobór ćwiczeń pozwala na poprawę samodzielności, w niektórych czynnościach życia codziennego
Narodowy Program Zdrowia – tworzenie warunków do zdrowego i aktywnego życia osób starszych
Efekty regularnej aktywności ruchowej u osób starszych:
-poprawa ogólnego samopoczucia jakości życia
-pomoc w zachowaniu samodzielności
-zmniejszenie ryzyka pewnych chorób (osteoporoza, depresja, udar mózgu, nadciśnienie tętnicze)
-zminimalizowanie niepełnosprawności, poprawa wydolności fizycznej
-złagodzenie bólu, stresu
-ograniczenie samokontroli i izolacji społecznej
Zasady przy wprowadzaniu aktywności fizycznej:
-formy aktywności powinny być dostosowane do osób starszych
-najważniejsze jest podjecie decyzji o rozpoczęciu ćwiczeń oraz jej utrzymaniu
-regularność ćwiczeń
-należy korzystać z okazji sprzyjających do ruchu
-poleca się pływaniem spacery, gimnastykę
-wskazane są tzw, sporty rodzinne
Ważny jest: rodzaj ćwiczeń, czas trwania, częstotliwość, natężenie.
Bezwzględne p/wskazania do ćwiczeń:
-niewyrównanie choroby serca (niedokrwienna, wady serca, znaczne powiększenie serca, nasilone zaburzenia rytmu serca)
-niewyrównana cukrzyca, nadczynność tarczycy
-nadciśnienie tętnicze
-duża anemia
-ostre choroby zapalne
Intensywność ćwiczeń osób starszych:
-max częstość serca zależy od wieku (max częstość serca =220 – wiek w latach)
-wysiłek fizyczny powinien się mieścić w przedziale 50-60% max częstotliwości serca
BADANIE
Trudności wynikające:
-wielochorobowośc
-polipragmazja –wiele sposobów leczenia np. wiele leków
-współistniejące powikłania chorób i leków
-niestabilność środowiska wewnętrznego –homeostazy
-interakcja procesów chorobowych i fizjologicznego starzenia się
Geriatria uwzględnia warunki:
-zdrowotne
-środowiskowe
-psychiczne
-socjalno-społeczne
Całościowa ocena geriatryczna:
-rozpoznanie wszystkich problemów zdrowotnych, środowiskowych i socjalnych
-ustalenie priorytetów terapii z uwzględnieniem opinii chorego i realnych możliwości
-unikanie jatrogenności (szkodliwego efektu)
-skoordynowana terapia farmakologiczna ze stylem życia, aktywnością fizyczna, dietą i psychoterapia
Kompleksowa opieka geriatryczna:
-sprawności w zakresie podstawowych i złożonych czynności życia codziennego (ADL, IADL)
-zagrożenia upadkami (test Tinetti)
-ocena stanu psychicznego:
*ocena funkcji poznawczych czyli otępienia przy pomocy skali MMSE lub AMTS
* w kierunku wykrywania obecności zaburzeń psychicznych np. depresji przy użyciu skali GDS
-ocena środowiskowo-rodzinna (mieszka sam, z rodziną)
-materialne
-zaburzenia poznawcze:
*otępienie, depresja, cukrzyca, leki
*określają rodzaj terapii: polecenie proste, indywidualne, powtarzane, pokazane
-zaburzenia równowagi:
*test UP and GO ( wstań i idź)
*skala Tinetti (równowaga chód)
*skala równowagi Berga
*skala Loveta
*zakres ruchu w stawie
*skala bólu n. VAS
Użycie skal pozwala na:
-ocenę zakresu funkcjonowania osoby starszej
-monitorowanie stanu zdrowia seniorów i wczesne wykrycie otępienia, depresji, niesprawności
ZMIANY W NARZĄDACH ZWIĄZANE Z PROCESEM STARZENIA SIĘ
Układ oddechowy:
-upośledzenie wentylacji płuc w samej tk płucnej, w układzie kostno-mięśniowym klp:
*zwyrodnienie w stawach i skostnienie w chrząstkach żeber
*przykurcz mięśni międzyżebrowych, grzbietu i przepony
*przeciążenie mięśni pomocniczych
- w tkance płucnej:
*zmniejszenie się elastyczności oraz większa objętość pęcherzyków
*miażdżyca naczyń płucnych i zmiany w ścianie pęcherzyków pogarszają wymianę gazów
...
ankak102