Lucerna.docx

Lucerna

   Ochrona naturalnego środowiska jest splotem zadań ponadustrojowych. Potwierdziła to 5 lat temu szwajcarska konferencja ministrów ochrony środowiska naszego kontynentu - "O czyste środowisko dla Europy" (Lucerna, 28-30 kwietnia 1993 r.). Na konferencji w Lucernie przyjęto "Program działań na rzecz ochrony środowiska dla Europy Środkowej i Wschodniej". Program ów dotyczy Albanii, Bułgarii, Chorwacji, Czech, Estonii, Litwy, Łotwy, Polski, Rosji, Rumunii, Słowacji, Słowenii, Ukrainy i Węgier. W Programie czytamy m.in.: "Każdy kraj Europy Środkowej i Wschodniej powinien teraz opracować program działań na rzecz ochrony środowiska, dostosowany do własnych potrzeb i zagrożeń środowiska u siebie. Proces ten należy rozpocząć od jasnego uzgodnienia priorytetów pomiędzy zainteresowanymi stronami w danym kraju. Następnie należy skoncentrować wysiłki na znalezieniu ekonomicznego sposobu osiągania określonych celów w ramach posiadanych możliwości finansowych i instytucjonalnych."

            W cytowanym Programie podkreśla się, że jednym z priorytetów jest właściwe postępowanie z odpadami. Odpady bowiem są nader ważnym czynnikiem wpływającym na zanieczyszczanie środowiska.

            Postanowienia konferencji w Lucernie współbrzmiały z założeniami "Ochrony Dziedzictwa Przyrodniczego Europy", zaproponowanymi w Deklaracji z Maastricht przez Radę Europy. W dokumencie tym stwierdza się, że:

* Ochrona europejskiego dziedzictwa przyrodniczego jest konieczna dla zrównoważonego rozwoju (ekorozwoju) naszego kontynentu.

* Jest to wspólny obowiązek wszystkich krajów i regionów, a zadania z nim związane mogą być wykonane tylko w skali ogólnoeuropejskiej.

* Zrównoważone gospodarowanie środowiskiem przyrodniczym jako zasobem gospodarczym jest warunkiem wstępnym dla stałego rozwoju gospodarczego i społecznego oraz dobrobytu Europy.

* Pogarszanie stanu środowiska przyrodniczego w Europie spowodowane jest przez działalność gospodarczą i produkcyjną, tak więc zintegrowanie przedsięwzięć ochrony z polityką społeczno - gospodarczą jest warunkiem wstępnym przywrócenia i utrzymania różnorodności biologicznej i krajobrazowej.

* Przyrodnicza różnorodność Europy zmniejsza się - jest to bardzo szybki i stały proces. Cenne i unikatowe siedliska występujące na obszarze naszego kontynentu ponoszą znaczne szkody, co prowadzi do zmniejszenia różnorodności, liczby i zasięgu występowania gatunków, siedlisk i krajobrazów.

* Różnorodność biologiczna i krajobrazowa Europy jest jednym z jej największych bogactw. Stanowi ona przekazane nam dziedzictwo tysięcy lat, związane z innymi ekosystemami świata. Ponosimy zbiorową odpowiedzialność za zachowanie tej spuścizny przyszłym pokoleniom w stanie zróżnicowania i zrównoważenia.

            Tak więc ochrona naturalnego środowiska nie jest wymysłem grupy zapaleńców, ani nie zależy tylko od dobrej woli ludzi (producentów dóbr i usług, samorządów regionalnych, elit rządzących). Wynika zarówno z powinności moralnych, uzasadnionych ekohumanistycznymi ideałami, jak i z obowiązków prawnych. W Unii Europejskiej tworzone są, jak wiadomo, akty prawne z zakresu ochrony środowiska, zwane dyrektywami. Uchwalono już ponad trzysta dyrektyw, wydanych także w języku polskim. Mają one służyć wdrażaniu idei zrównoważonego rozwoju, przyjętej na konferencji ONZ w Rio de Janeiro w 1992 r., w dokumencie Agenda 21, podpisanym także przez Polskę. Przez zrównoważony rozwój należy rozumieć taki rozwój społeczno - gospodarczy, w którym w celu zrównoważenia szans dostępu do środowiska poszczególnych społeczeństw lub ich obywateli - zarówno współczesnego, jak i przyszłych pokoleń - następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych. Aby tak sformułowana idea nie była tylko "zapisem" dobrej woli lub pustą deklaracją, w dyrektywach UE i ustawach państw europejskich uznaje się za niezbędne:

ˇ        ustanowienie środków prawnych zapewniających użytkowanie środowiska zgodnie z interesem publicznym;

ˇ        określenie obowiązków organów państwowych, samorządowych, przedsiębiorców i innych jednostek organizacyjnych, a także organizacji społecznych i zawodowych;

ˇ        ochronę środowiska przez każdego obywatela oraz rozwijanie świadomości społecznej w celu powszechnego wypełniania tego obowiązku.

VIII MIĘDZYNARODOWE FORUM DOTYCZĄCE HCH I PESTYCYDÓW, SOFIA, 26-28 MAJ, 2005

WSTĘP
Międzynarodowe Forum dotyczące HCH i Pestycydów (International HCH and Pesticides Forum) stanowi platformę do wymiany poglądów różnych zainteresowanych grup, pracujących nad wdrożeniem projektów związanych z usuwaniem trwałych zanieczyszczeń organicznych (POPs – ang. Persistent Organic Pollutants), nieprzydatnych środków ochrony roślin i innych niebezpiecznych odpadów chemicznych. Forum spełnia rolę katalizatora w procesie wymiany informacji na tematy ważne z punktu widzenia wdrażania Konwencji Sztokholmskiej i innych związanych z nią porozumień międzynarodowych w dziedzinie ochrony środowiska, przyjazną dla środowiska gospodarkę pestycydami, odpady pestycydowe i inne związki chemiczne.

Forum skupia organizacje rządowe, sponsorów, agencje pod patronatem Narodów Zjednoczonych międzynarodowe organizacje rządowe i pozarządowe oraz przedstawicieli sektora prywatnego i daje im możliwość wymiany informacji w otwartej, nieformalnej atmosferze.

W dniach 26 – 28 maja, ósme już Międzynarodowe Forum HCH odbyło sie w Sofii. Wydarzenie to było możliwe dzięki inicjatywie Międzynarodowego Stowarzyszenia do spraw HCH i Pestycydów (IHPA – International HCH and Pesticides Association) i staraniom organizatorów:

Międzynarodowego Stowarzyszenia do spraw HCH i Pestycydów (IHPA), Holandia

Bułgarskiego Ministerstwa Ochrony Środowiska i Wód

Państwowego Ośrodka Nauk Rolniczych, Sofia, Bułgaria

Instytutu Zrównoważonego Rozwoju, Sofia, Bułgaria

Niemieckiej Federalnej Agencji d/s Ochrony Środowiska (UBA – Umwelt Bundes Amt)

W VIII Międzynarodowym Forum HCH w Sofii wzięło udział 140 uczestników z 44 krajów. Sponsorami Forum było wiele organizacji. Ich szczegółowy wykaz znajduje się poniżej.

Od ostatniego Forum w Kijowie w 2003 roku, wiele państw podpisało Konwencją Sztokholmską i uczestniczy w pracach przygotowawczych lub końcowych tworzenia Krajowych Planów Wdrożeniowych (ang. National Implementation Plans - NIPs). Wiele krajów Europy Wschodniej i Centralnej przedstawiło sprawozdania odnośnie stopnia zaawansowania tych prac. Podczas dyskusji podkreślano potrzebę opracowania dobrych Planów Wdrożeniowych, gdyż będą one stanowić podstawę postępowania z odpadami chemicznymi stosownie do obowiązujących umów międzynarowdowych.

Prezentacjie krajowe przedstawiły potencjalne zagrożenia dla środowiska, jakie niosą za sobą odpady pestycydowe i inne odpady niebezpieczne, zwłaszcza zagrożenie zanieczyszczenia gleb i wód gruntowych. Według szacunków Międzynarodowej Organizacji d/s Zdrowia (WHO) w roku 2050 co drugi mieszkaniec Ziemii umrze na raka, którego przyczyną będzie skażona żywność, woda lub środowisko.

Ten szeroki i ważny temat wymaga więcej uwagi i działania ze strony organizacji międzynarodowych w kierunku ograniczenia zagrożeń środowiska w skali globalnej i poszczególnych krajów. Konsekwencje ekonomiczne niepodjęcia działań mogą prowadzić do utraty możliwości eksportu w sektorach rolniczym i rybołostwie oraz ograniczenie możliwości rozwoju zrównoważonej turystyki.

DEKLARACJA
Uczestnicy 8-go Forum HCH reprezentujący rządy poszczególnych krajów, organizacje międzyrządowe, sektor prywatny, organizacje społeczne i naukowe spotykając się w Sofii wyrazili podziękowanie oraz wdzięczność rządowi Bułgarii za gościnę i hojny wkład w organizację Forum.

Ponadto uczestnicy wyrazili podziękowanie Dyrektorowi Stowarzyszenia IHPA za jego nieustające poparcie i wkład w utrzymywanie problemu nieprzydatnych pestycydów w centrum zainteresowania międzynarodowego.

Uczestnicy:

Podkreślają utrzymujący się negatywny wpływ trwałych zanieczyszczeń organicznych, nieprzydatnych środków ochrony roślin i innych związków niebezpiecznych na zdrowie ludzi, środowisko, zwierzęta i zasoby naturalne, takie jak gleba i wody gruntowe i są świadomi konsekwencji ekonomicznych z tym związanych

Rozumieją potrzebę rozpowszechniania informacji i większego zaangażowania społeczeństwa w proces podejmowania decyzji o postępowaniu z trwałymi zanieczyszczeniami organicznymi, nieprzydatnymi środkami ochrony roślin i innymi związkami niebezpiecznymi

Doceniają wartość prawidłowo przygotowanych planów KPW i innych badań służących jako podstawy do podjęcia działań zmierzających do usunięcia zagrożeń wynikających ze stosowania trwałych zanieczyszczeń organicznych, nieprzydatnych środków ochrony roślin i innych związków niebezpiecznych

Nawołują o przyśpieszenie działań zmierzających do usunięcia trwałych zanieczyszczeń organicznych, nieprzydatnych środków ochrony roślin i innych związków niebezpiecznych

Apelują do rządów oraz organizacji krajowych działających w danym regionie, aby usunięcie trwałych zanieczyszczeń organicznych, nieprzydatnych środków ochrony roślin i innych związków niebezpiecznych stało się działaniem priorytetowym

Apelują także do Unii Europejskiej oraz innych sponsorów o wspieranie krajowych inicjatyw wdrażających strategie usuwania trwałych zanieczyszczeń organicznych, nieprzydatnych środków ochrony roślin i innych związków niebezpiecznych

Rozumieją wagę spójnej polityki krajowej poszczególnych państw, przepisów prawnych oraz gospodarki środkami chemicznymi oraz odpadami w taki sposób, aby możliwe było zapobieganie nagromadzenia się nieprzydatnych środków ochrony roślin i innych substancji niebezpiecznych

Zalecają, po przygotowaniu planów KPW, skupienie uwagi na wyborze i opracowaniu programów oczyszczania terenu

Ponawiają apel z 7-go Międzynarodowego Forum HCH odnośnie utworzenia regionalnej sieci informacyjnej, mającej za zadanie dzielenie się wiedzą i doświadczeniami z organizacjami rządowymi, międzyrządowymi, pozarządowymi i innymi jednostkami zainteresowanymi tym problemem

Rozumieją, że efektywne zarządzanie odpadami niebezpiecznymi jest kluczowym elementem zapobiegania nagromadzeniu się nieprzydatnych środków ochrony roślin i innych odpadów niebezpiecznych w przyszłości

Rozumieją duże korzyści dla poszczególnych krajów w danym regionie płynące z zintegrowanych działań w ramach porozumień międzynarodowych dotyczących środków chemicznych

Doceniają rolę Unii Europejskiej, ONZ oraz porozumień dwustronnych w przeprowadzaniu działań mających na celu wyeliminowanie trwałych zanieczyszczeń organicznych, nieprzydatnych środków ochrony roślin i innych związków niebezpiecznych w krajach danego regionu

Apelują do jednostek przemysłu chemicznego o wkład na rzecz tych działań poprzez wprowadzenie stosownej polityki sprzyjającej programom eliminacji odpadów

Popierają inicjatywę utworzenia Regionalnego Ośrodka Europy Środkowej i Wschodniej do spraw trwałych Zanieczyszczeń organicznych pod auspicjami Czeskiego Uniwersytetu Masaryk oraz ICS, Ośrodka UNIDO w Trieście. (United Nations Industrial Development Organization – Organizacja d/s Rozwoju Przemysłowego Narodów Zjednoczonych)

Rozumieją wpływ na polityków i sponsorów prezentacji obrazujących zagrożenia ze strony trwałych zanieczyszczeń organicznych, nieprzydatnych środków ochrony roślin i innych związków niebezpiecznych dla zdrowia ludzi oraz środowiska. Wyrażamy podziękowanie za przedstawienie zdjęć pochodzących z miejsc składowania odpadów niebezpiecznych na terenie Gruzji i zalecamy przedstawianie podobnych prezentacji podczas różnego rodzaju konferencji w różnych krajach, także w Parlamencie Europejskim.

OŚWIADCZENIA

Bułgarskie Ministerstwo Ochrony Środowiska

Bułgarski Parlament

Rumuńskie Ministerstwo Rolnictwa, Leśnictwa i Rozwoju Wsi

Członkowie Parlament Europejskiego

Europejski Komisarz d/s Ochrony Środowiska

Międzynarodowe Stowarzyszenie IHPA w szczególny sposób popiera zalecenia Forum w Sofii przez pomoc w następujących dziedzinach:

-         metody i aparaturę inwentaryzacyjną

-         programy szkoleniowe

-         kierowanie programami

-         kontrola jakości

-         dokumentacja

-         udostępnianie technologii

-         oceny

-         zaangażowanie społeczne

-         pomoc w ustanowieniu krajowych sieci zainteresowanych jednoste

Natura 2000 – program utworzenia w krajach Unii Europejskiej wspólnego systemu (sieci) obszarów objętych ochroną przyrody. Podstawą dla tego programu są dwie unijne dyrektywy: Dyrektywa Ptasia i Dyrektywa Siedliskowa (Habitatowa). Celem programu jest zachowanie określonych typów siedlisk przyrodniczych oraz gatunków, które uważa się za cenne i zagrożone w skali całej Europy. Wspólne działanie na rzecz zachowania dziedzictwa przyrodniczego Europy w oparciu o jednolite prawo ma na celu optymalizację kosztów i spotęgowanie korzystnych dla środowiska efektów. Jednolite prawo powinno ułatwić współdziałanie wielu instytucji zajmujących się ochroną przyrody stale i tych dla których jest to działanie oboczne. Zadanie i cel rangi europejskiej powinno łatwiej uzyskać powszechną akceptację społeczną, tym bardziej że poszczególne kraje członkowskie są zobowiązane do zachowania na obszarach wchodzących w skład sieci Natura 2000 walorów chronionych w stanie nie pogorszonym, co wcale nie musi wykluczać ich gospodarczego wykorzystania.

Zasady wyznaczania

W ramach programu wyznaczone zostają tzw. obszar specjalnej ochrony ptaków (Special Protection Areas – SPA) oraz specjalne obszary ochrony siedlisk (Special Areas of Conservation – SAC), na których obowiązują ochronne regulacje prawne.

Obszary specjalnej ochrony ptaków są wyznaczane samodzielnie przez każde państwo. Komisja Europejska kontroluje jednak zgodność wyznaczonych obszarów z siecią tzw. IBA. W praktyce każdy obszar spełniający naukowe kryteria IBA musi być wyznaczony jako obszar specjalnej ochrony ptaków.

W zakresie specjalnych obszarów ochrony siedlisk, każde państwo członkowskie musi opracować i przedstawić Komisji Europejskiej listę leżących na jego terytorium obszarów najcenniejszych pod względem przyrodniczym, odpowiadających gatunkowo i siedliskowo wymogom zawartym w Dyrektywie Siedliskowej. Po przedłożeniu listy, następuje proces ewaluacji i selekcji obszarów na poziomie europejskim. Kluczowym elementem tej procedury jest Seminarium Biogeograficzne na którym ocenia się kompletność sieci dla każdego z gatunków i siedlisk będących przedmiotami ochrony, a występujących w danym państwie. Następnie Komisja Europejska zatwierdza w trybie decyzji obszary pod nazwą obszar mający znaczenie dla Wspólnoty (Site of Community Importance - SCI) i od tej chwili obowiązują wszystkie przepisy ochronne. Państwo członkowskie ma następnie obowiązek w ciągu 6 lat wyznaczyć obszary krajowym aktem prawnym, co do listy, granic i przedmiotów ochrony obszarów akt ten musi być tożsamy z decyzją Komisji.

Zasady funkcjonowania

Obszary Natura 2000 są obszarami ochrony określonych typów siedlisk przyrodniczych oraz gatunków, tj. tylko te gatunki i siedliska są przedmiotami ochrony. Funkcjonowanie obszaru opiera się na trzech kluczowych obowiązkach:

Obowiązek oceny: Każdy plan lub przedsięwzięcie, które potencjalnie mogłoby wpływać na obszar Natura 2000, musi być - przed zezwoleniem na nie - ocenione pod kątem tego wpływu. Nie można zezwolić na realizację przedsięwzięcia, którego wpływ na obszar Natura 2000 byłby znacząco negatywny. Obowiązuje przy tym zasada ostrożności - wszystkie racjonalne wątpliwości muszą być interpretowane na korzyść ochrony obszaru, a przeciwko przedsięwzięciu; tj. do zezwolenia na przedsięwzięcie konieczne jest uzyskanie pewności, że znaczący negatywny wpływ jest wykluczony. Wyjątkowo, mimo znaczącego negatywnego wpływu przedsięwzięcia na obszar, można na nie zezwolić jeśli jego realizacja wynika z koniecznych przyczyn nadrzędnego interesu publicznego, nie ma możliwości zastosowania rozwiązań alternatywnych oraz zostanie zagwarantowana kompensacja przyrodnicza. Obowiązek ten wywodzi się z art 6(3) i 6(4) Dyrektywy Siedliskowej.

Obowiązek zapobiegania wszelkim pogorszeniom: Organ sprawujący nadzór nad obszarem Natura 2000 obowiązany jest zapobiec wszelkim pogorszeniom stanu siedlisk i znaczącemu niepokojeniu gatunków, będących w danym obszarze przedmiotami ochrony. Dotyczy to także zapobieganiu pogorszeniom spowodowanym przez czynniki naturalne, albo pogorszeniom w wyniku legalnej, nie wymagającej szczególnych zezwoleń działalności człowieka. Obowiązek ten wywodzi się z art 6(2) Dyrektywy Siedliskowej.

Obowiązek proaktywnej ochrony: Należy wprowadzić specjalne środki ochronne (np. regulacje prawne, systemy umów, działania ochrony czynnej, ustanawianie i wdrażanie odpowiednich planów), gwarantujące docelowo zachowanie przedmiotów ochrony we właściwym stanie ochrony. Obowiązek ten dla obszarów siedliskowych wywodzi się z art 6(1) Dyrektywy Siedliskowej, a dla obszarów ptasich - z art. 4 Dyrektywy Ptasiej.

W Polsce obowiązek oceny jest realizowany w formie postępowania administracyjnego; organem właściwym do orzekania o możliwości wystąpienia znaczącego negatywnego wpływu przedsięwzięcia na obszar, i tym samym de facto do rozstrzygania o możliwości realizacji przedsięwzięcia, jest Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska. Obowiązek zapobiegania pogorszeniom jest realizowany przez bieżące działania organów administracji i organów ochrony przyrody, w szczególności organów sprawujących nadzór nad danym obszarem. Dla wykonania obowiązku zapobiegania pogorszeniom i obowiązku proaktywnej ochrony przewiduje się sporządzanie i ustanawianie, dla każdego obszaru Natura 2000, co najmniej raz na 10 lat tzw. planu zadań ochronnych. W razie potrzeby, dla obszaru lub jego części, może być też sporządzany i ustanawiany na 20 lat plan ochrony.

Natura 2000 w Polsce

Polska zobowiązała się do wyznaczenia na swoim terytorium sieci Natura 2000 w Traktacie ateńskim z 16 kwietnia 2003 r., stanowiącym podstawę prawną przystąpienia Polski i dziewięciu innych krajów europejskich do Unii Europejskiej. Przepisy unijne stanowiące podstawę dla tworzenia sieci Natura 2000 zostały wprowadzone do polskiego prawa wraz z opublikowaniem ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody[1].

Przygotowania do wprowadzenia sieci Natura 2000 w Polsce rozpoczęły się już w końcu lat 90. Sporządzone zostały wówczas wstępne analizy zasobów siedlisk i gatunków wymagających ochrony w sieci. Prowadzone były także negocjacje na temat uzupełnienia przepisów unijnych o siedliska i gatunki wymagające ochrony w Polsce, a nieobecne w krajach starej UE i w konsekwencji też nie objęte ochroną ówczesnego prawa unijnego[2]. W działaniach tych uczestniczyli przede wszystkim naukowcy z Instytutu Ochrony Przyrody PAN z Krakowa i urzędnicy Ministerstwa Środowiska.

Eksperci z Centrum Informacji o Środowisku UNEP/GRID i Instytutu Ochrony Przyrody w Krakowie opracowali w 2001 r. "Koncepcję sieci Natura 2000 w Polsce". Dokument ten zawierał wstępną identyfikację i opisy obszarów, wykazy siedlisk i gatunków oraz form ochrony na obszarach proponowanych do sieci, także mapy przedstawiające umiejscowienie tych obszarów. W propozycji tej ostoje zajmowały 13,5% powierzchni kraju[3].

W latach 2002-2003 koncepcja sieci Natura 2000 w Polsce rozwijana była przez Narodową Fundację Ochrony Środowiska współdziałającą z Instytutem Ochrony Przyrod...